Tablica komunikacyjna do terapii zajęciowej – PCS

Terapia zajęciowa opiera się na aktywności, uczestnictwie oraz wykonywaniu czynności, które mają znaczenie dla konkretnej osoby. W pracowni uczestnik może tworzyć, planować, wykonywać zadania praktyczne, współpracować z innymi, rozwijać określone umiejętności albo przygotowywać się do bardziej samodzielnego funkcjonowania. Jeżeli korzysta z AAC, powinien mieć możliwość nie tylko wykonywania proponowanych aktywności, lecz także rozmawiania o nich, wybierania, odmawiania, komentowania oraz przedstawiania własnych pomysłów.

Stała tablica komunikacyjna z symbolami PCS tworzy dodatkowy, niskotechnologiczny kanał komunikacji podczas terapii zajęciowej. Zawiera słownictwo z różnych części zdania, nazwy pracowni oraz przestrzeń na symbole własne. Dwa kody QR prowadzą do dodatkowych zasobów komunikacyjnych i instrukcji. Tablica nie jest programem terapii ani planem zajęć. Nie zastępuje również osobistego systemu AAC użytkownika. Jej zadaniem jest zwiększenie dostępu do języka w środowisku, w którym człowiek działa, współpracuje i podejmuje decyzje.

Terapia zajęciowa jest oparta na znaczącej aktywności

Współczesna terapia zajęciowa koncentruje się na aktywnościach i zajęciach, które są dla osoby ważne, potrzebne lub związane z pełnionymi przez nią rolami. American Occupational Therapy Association podkreśla, że codzienne zajęcia nadają życiu znaczenie i cel. Ich znaczenie może być bardzo różne dla poszczególnych osób, dlatego planowanie terapii powinno uwzględniać zainteresowania, potrzeby, doświadczenia i priorytety uczestnika.

Taka perspektywa ma bezpośredni związek z komunikacją. Nie można rzeczywiście poznać preferencji człowieka, jeżeli nie ma on dostępnego sposobu ich wyrażenia. Uczestnik powinien móc powiedzieć, którą aktywność lubi, której nie chce wykonywać, co uważa za trudne oraz czego chciałby spróbować. AAC może być jednym z narzędzi umożliwiających udział w takiej rozmowie.

Uczestnik powinien móc wybierać i współdecydować

W terapii zajęciowej znaczenie ma współpraca z osobą, a nie wyłącznie realizowanie przygotowanego przez terapeutę programu. AOTA podkreśla, że proces terapii zajęciowej jest skoncentrowany na kliencie, a cele powinny wynikać również z jego potrzeb, wartości i priorytetów. Uczestnictwo w ustalaniu celów wymaga jednak możliwości skutecznego komunikowania własnego stanowiska.

Użytkownik AAC może potrzebować języka do powiedzenia „chcę”, „nie chcę”, „wolę to”, „spróbuję”, „to jest dla mnie ważne” albo „chcę inaczej”. Nie każda decyzja będzie możliwa do zrealizowania w konkretnych warunkach placówki, ale osoba powinna mieć możliwość przedstawienia swojej perspektywy. Sama możliwość wyboru pomiędzy dwiema wcześniej przygotowanymi aktywnościami nie wyczerpuje pojęcia sprawczości.

Wybór to tylko jedna z funkcji komunikacji

Tablice AAC bywają wykorzystywane przede wszystkim do oferowania wyborów. W terapii zajęciowej uczestnik może wskazać pracownię, materiał albo aktywność. Jest to potrzebna funkcja języka, ale nie jedyna. Człowiek może chcieć skomentować efekt pracy, zapytać o kolejny etap, poprosić o zmianę narzędzia albo powiedzieć, że ma własny pomysł.

Może też potrzebować powiedzenia „nie wiem”, „pokaż”, „pomóż mi”, „jeszcze raz”, „za trudne” lub „skończyłem”. Takie wypowiedzi pozwalają aktywnie uczestniczyć w działaniu. Tablica powinna więc wspierać komunikację podczas całego procesu, a nie tylko wybór aktywności na jego początku.

Prawo do odmowy pozostaje częścią terapii

Uczestnik powinien mieć możliwość powiedzenia „nie”, „stop”, „nie chcę” albo „potrzebuję przerwy”. Odmowa jest funkcją komunikacyjną, a nie automatycznie zachowaniem zakłócającym terapię. Może oznaczać brak zainteresowania zadaniem, zmęczenie, niezrozumienie, dyskomfort albo potrzebę wykonania aktywności w inny sposób.

Partner powinien reagować na komunikat i próbować zrozumieć jego znaczenie. Nie oznacza to, że każda aktywność zostanie natychmiast usunięta z planu. Różnica polega na tym, że użytkownik otrzymuje możliwość uczestnictwa w rozmowie dotyczącej tego, co się dzieje. AAC ma sens wtedy, gdy komunikaty osoby wywołują rzeczywistą reakcję otoczenia.

Pracownie tworzą różne konteksty komunikacyjne

Terapia zajęciowa może być prowadzona w wielu pracowniach, a każda z nich tworzy własny kontekst językowy. Inne słownictwo będzie potrzebne podczas aktywności ceramicznych, inne podczas prac ogrodniczych, kulinarnych lub związanych z gospodarstwem domowym. Dlatego podstawowa wersja tablicy zawiera nazwy pracowni i ogólne słownictwo komunikacyjne, ale można ją rozszerzać zgodnie ze strukturą konkretnej placówki.

Dostępna jest również wersja rozszerzona uwzględniająca między innymi pracownię wikliniarsko-ogrodniczą, zdobniczo-florystyczną, ceramiczną, umiejętności gospodarczo-zawodowych oraz umiejętności i zaradności społecznych. Możliwe jest także dostosowanie nazw pracowni do konkretnej placówki. Nie oznacza to jednak, że tablica powinna zostać wypełniona wyłącznie nazwami przedmiotów i narzędzi. Słownictwo pragmatyczne nadal pozostaje potrzebne w każdej pracowni.

Aktywność nie powinna odbierać dostępu do języka

Podczas wielu zajęć ręce użytkownika są zajęte. Osoba może lepić, malować, gotować, sadzić rośliny albo pracować z narzędziami. W takim momencie bezpośrednie wskazywanie symboli może być utrudnione. Nie oznacza to jednak, że potrzeba komunikacji znika.

Organizacja środowiska powinna uwzględniać sposób dostępu do AAC podczas konkretnego działania. Tablica może znajdować się blisko stanowiska pracy, ale w niektórych sytuacjach przydatne będzie również rozwiązanie przenośne. Uzupełnieniem mogą być tablice szybkiej komunikacji PCS, szczególnie wtedy, gdy użytkownik przemieszcza się pomiędzy pracowniami albo wykonuje zadanie z dala od stałej tablicy.

Terapeuta zajęciowy jest również partnerem komunikacyjnym

Sama obecność symboli nie tworzy komunikacji. Terapeuta powinien reagować na wypowiedzi użytkownika, dawać czas na ich zbudowanie i korzystać z dostępnego AAC podczas własnych komunikatów. Badania dotyczące partnerów komunikacyjnych pokazują znaczenie takich strategii jak oczekiwanie, pytania otwarte oraz wspomagane modelowanie AAC.

W praktyce oznacza to ograniczenie ciągłego przepytywania. Zamiast wielokrotnie pytać „co chcesz?”, partner może komentować, modelować dostępne słownictwo i zaczekać na inicjatywę użytkownika. Powinien również odpowiadać na komunikaty, które nie dotyczą bezpośrednio wykonywanego zadania. Terapia zajęciowa pozostaje sytuacją społeczną, a nie wyłącznie ciągiem czynności do wykonania.

Modelowanie języka podczas naturalnego działania

Partner może wskazywać symbole na tablicy podczas własnej wypowiedzi. Może modelować „potrzebuję”, „jeszcze”, „koniec”, „ładne”, „trudne”, „pomoc” albo inne słowa pojawiające się w naturalnym kontekście. Nie trzeba zatrzymywać całej aktywności, aby przeprowadzić osobne ćwiczenie komunikacyjne.

Wspomagane modelowanie oznacza, że partner mówi i jednocześnie wskazuje wybrane elementy systemu AAC. Nie oczekuje natychmiastowego powtórzenia. Przeglądy i meta-analizy dotyczące aided AAC input wskazują na korzystne wyniki dla komunikacji ekspresyjnej osób z kompleksowymi potrzebami komunikacyjnymi. Takie modelowanie można naturalnie włączać w działania realizowane w pracowniach.

Terapia zajęciowa nie jest lekcją rozpoznawania symboli

Tablica komunikacyjna może zostać łatwo zamieniona w materiał dydaktyczny. Pytanie „pokaż nożyczki”, „gdzie jest klej?” albo „znajdź pomoc” sprawdza znajomość symboli, lecz nie musi prowadzić do rzeczywistego aktu komunikacyjnego. AAC pojawia się wtedy, gdy człowiek wykorzystuje dostępny system, aby przekazać drugiej osobie własny komunikat.

Jeżeli użytkownik sam wskazuje „nożyczki”, ponieważ ich potrzebuje, przekazuje intencję. Jeżeli mówi „nie chcę”, ponieważ odmawia konkretnej aktywności, wpływa na interakcję. Takie sytuacje powinny być podstawowym kontekstem korzystania z tablicy. Symbol nie jest celem terapii. Jest reprezentacją języka.

Informacja o zmęczeniu, bólu i dyskomforcie ma znaczenie

Terapia zajęciowa może obejmować aktywności wymagające wysiłku fizycznego, precyzji, utrzymywania pozycji albo długiego skupienia. Użytkownik może potrzebować powiedzenia, że jest zmęczony, coś go boli albo potrzebuje przerwy. Nie każdy dyskomfort będzie widoczny dla terapeuty.

AAC może dać dodatkową możliwość przekazania takiej informacji. Nie jest jednak narzędziem do diagnozy bólu czy przyczyny zmęczenia. Komunikat powinien otworzyć dalszą rozmowę i pozwolić terapeucie podjąć odpowiednie działania zgodnie z kompetencjami zawodowymi.

Jeżeli placówka prowadzi również zajęcia ukierunkowane na kończyny górne i sprawność manualną, osobnym rozwiązaniem jest tablica komunikacyjna do terapii ręki – PCS. Obie tablice mogą funkcjonować w tej samej placówce, ale odpowiadają na nieco inne konteksty komunikacyjne.

Terapia zajęciowa i integracja sensoryczna to różne konteksty

W części placówek terapia zajęciowa obejmuje aktywności wykorzystujące różnorodne materiały, ruch i doświadczenia sensoryczne. Nie oznacza to jednak, że każda taka aktywność jest terapią integracji sensorycznej. Cel oraz sposób prowadzenia interwencji powinny pozostać wyraźnie rozróżnione.

Jeżeli użytkownik uczestniczy również w zajęciach SI, można wykorzystać odrębną tablicę komunikacyjną do integracji sensorycznej – PCS. Jej słownictwo jest dostosowane do komunikowania odczuć, preferencji i potrzeb pojawiających się podczas aktywności sensorycznych i ruchowych. Rozdzielenie środowisk pozwala ograniczyć przeładowanie jednej tablicy.

Uczestnictwo społeczne jest częścią zajęcia

Wiele form terapii zajęciowej odbywa się w grupie. Uczestnicy pracują obok siebie, dzielą się materiałami, komentują swoje prace, proszą o pomoc oraz rozmawiają o sprawach niezwiązanych bezpośrednio z wykonywanym zadaniem. Komunikacja społeczna jest więc częścią rzeczywistego środowiska zajęć.

Użytkownik AAC powinien mieć możliwość powiedzenia nie tylko „daj klej” albo „potrzebuję młotka”. Potrzebuje również języka do żartowania, chwalenia innych, wyrażania opinii, pytania o doświadczenia partnera oraz rozpoczynania własnych tematów. Ograniczenie tablicy do nazw narzędzi zamieniłoby ją w katalog przedmiotów zamiast pomocy językowej.

Znacząca aktywność wymaga perspektywy uczestnika

American Occupational Therapy Association rozróżnia zwykłą aktywność od zajęcia mającego dla osoby znaczenie. Czynność może wyglądać podobnie z zewnątrz, ale jej wartość dla użytkownika zależy od doświadczeń, zainteresowań i celów. Dlatego nie można zakładać, że każda proponowana praca będzie dla wszystkich równie wartościowa.

Komunikacja pozwala poznać perspektywę uczestnika. Osoba może powiedzieć, że coś ją interesuje, że chce nauczyć się konkretnej czynności albo że dany rodzaj pracy nie ma dla niej znaczenia. Taka informacja może być ważna podczas planowania celów i wyboru aktywności.

AOTA podkreśla również, że nie należy rozpoczynać interwencji bez rozpoznania profilu zajęciowego oraz wspólnego ustalania celów. Dostęp do skutecznej komunikacji jest oczywistym warunkiem udziału osoby w tym procesie.

Wersja rozszerzona dla Warsztatów Terapii Zajęciowej

Tablica może być szczególnie użyteczna w placówkach, w których uczestnicy przemieszczają się między kilkoma pracowniami. Dlatego istnieje możliwość zamówienia wersji rozszerzonej zawierającej dodatkowe nazwy pracowni. Obecnie można uwzględnić pracownię wikliniarsko-ogrodniczą, zdobniczo-florystyczną, ceramiczną, umiejętności gospodarczo-zawodowych oraz umiejętności i zaradności społecznych.

Placówka może również zgłosić potrzebę dodania własnych pracowni. Takie rozwiązanie zwiększa zgodność tablicy z rzeczywistą strukturą miejsca. Personalizacja nie zastępuje jednak indywidualnego systemu komunikacyjnego użytkowników. Środowiskowa tablica jest wspólnym zasobem placówki, podczas gdy osobisty system AAC powinien umożliwiać osobie komunikowanie o znacznie szerszym zakresie tematów.

Miejsce na symbole własne zwiększa funkcjonalność

Każda placówka ma własne nazwy zajęć, pomieszczeń, osób, narzędzi i rutyn. Dlatego na tablicy pozostawiono miejsce na dodatkowe symbole. Można wykorzystać je do uzupełnienia słownictwa, którego rzeczywiście brakuje uczestnikom podczas codziennych zajęć.

Warto jednak unikać automatycznego zapełniania wszystkich pól rzeczownikami. W praktyce równie potrzebne mogą być słowa „za trudno”, „pokaż”, „nie rozumiem”, „skończyłem”, „inaczej”, „lubię”, „nie lubię” albo komunikaty związane z określonymi relacjami społecznymi. Najlepszym źródłem nowych słów są konkretne sytuacje, w których użytkownik próbował coś powiedzieć i nie miał dostępnego odpowiedniego symbolu.

Osobisty system AAC nadal powinien być dostępny

Środowiskowa tablica terapii zajęciowej ma ograniczony zakres słownictwa. Nie jest w stanie przewidzieć wszystkich tematów, które mogą pojawić się podczas dnia. Osoba może przecież chcieć porozmawiać o domu, planach, rodzinie, zdrowiu albo wydarzeniu niezwiązanym z terapią.

Jeżeli użytkownik posiada własny komunikator, książkę komunikacyjną albo inną osobistą pomoc AAC, powinien mieć do niej dostęp również podczas zajęć. Tablica środowiskowa może ułatwiać szybkie korzystanie z charakterystycznego słownictwa oraz wspierać modelowanie przez różnych specjalistów.

W placówce można tworzyć spójną sieć tablic komunikacyjnych wewnętrznych, ale wszystkie pozostają uzupełnieniem osobistego dostępu użytkownika do języka.

Dwa kody QR jako rozszerzenie środowiska komunikacyjnego

Na tablicy umieszczono dwa kody QR prowadzące do interaktywnego zasobu komunikacyjnego i instrukcji korzystania z niego. Pozwala to łączyć niskotechnologiczną tablicę ze wsparciem cyfrowym. Podstawowa funkcja komunikacyjna pozostaje jednak dostępna także bez urządzenia elektronicznego.

Kody QR nie powinny być traktowane jako warunek korzystania z pomocy. Są dodatkowym sposobem poszerzenia środowiska komunikacyjnego. W sytuacjach, w których tablet lub telefon nie jest dostępny, użytkownik nadal może korzystać z fizycznej tablicy.

Fizyczna dostępność tablicy w pracowni

Format A2 – 42 × 59,4 cm pozwala umieścić tablicę w przestrzeni pracowni bez zajmowania dużej powierzchni. Miejsce montażu powinno jednak wynikać ze sposobu pracy uczestników. Tablica zawieszona wysoko może być widoczna, ale trudna do bezpośredniego wskazywania.

Warto uwzględnić osoby pracujące przy stole, stojące przy stanowisku oraz poruszające się na wózku. Partner komunikacyjny także powinien mieć możliwość łatwego wskazywania symboli podczas modelowania. Jeżeli pracownie znajdują się w różnych pomieszczeniach, należy przemyśleć, gdzie tablica będzie rzeczywiście dostępna najczęściej.

Wykonanie przeznaczone do regularnego użytkowania

Tablica ma format A2 – 42 × 59,4 cm. Wydruk wykonano na materiale typu blockout i zabezpieczono laminatem matowym. Produkt jest przeznaczony do regularnego użytkowania wewnątrz pomieszczeń, a czas realizacji zamówienia wynosi do 10 dni roboczych.

Na tablicy znajdują się symbole PCS z różnych części zdania, nazwy pracowni, miejsce na symbole własne oraz dwa kody QR. Wersję podstawową można rozszerzyć o dodatkowe pracownie albo słownictwo zgodne ze strukturą konkretnej placówki.

Terapia zajęciowa powinna dawać możliwość działania i mówienia

Terapia zajęciowa zakłada aktywne uczestnictwo człowieka w znaczących zajęciach. Uczestnictwo trudno jednak uznać za pełne, jeżeli osoba wykonuje wszystkie działania, ale nie ma możliwości powiedzenia, co o nich myśli, czego chce albo co jest dla niej ważne.

Tablica komunikacyjna nie sprawi automatycznie, że osoba stanie się bardziej samodzielna, zaangażowana albo zmotywowana. Nie zwiększa również sama w sobie skuteczności terapii. Może natomiast usunąć jedną z istotnych barier: brak dostępnego sposobu przekazania komunikatu podczas działania.

Dzięki temu użytkownik może nie tylko wykonywać zadanie. Może również powiedzieć „wybieram to”, „mam inny pomysł”, „potrzebuję pomocy”, „to mi się podoba”, „nie chcę”, „skończyłem” albo rozpocząć zupełnie inny temat. Właśnie taki dostęp do języka powinien być elementem środowiska terapii zajęciowej.

Bibliografia

American Occupational Therapy Association. (2020). Occupational Therapy Practice Framework: Domain and Process—Fourth Edition. American Journal of Occupational Therapy, 74(Suppl. 2), 7412410010.
https://doi.org/10.5014/ajot.2020.74S2001

American Occupational Therapy Association. Occupations and Everyday Activities.
https://www.aota.org/practice/domain-and-process/occupations-everyday-activities

American Occupational Therapy Association. Practice Smart! Recommendations.
https://www.aota.org/practice/practice-essentials/evidencebased-practiceknowledge-translation/practice-smart

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. DOI: 10.3109/07434618.2015.1052153.
https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153

Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC Modeling Intervention Research Review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101–115. DOI: 10.1177/1540796916638822.
https://doi.org/10.1177/1540796916638822

O’Neill, T., Light, J., & Pope, L. (2018). Effects of Interventions That Include Aided Augmentative and Alternative Communication Input on the Communication of Individuals With Complex Communication Needs: A Meta-Analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(7), 1743–1765. DOI: 10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132.
https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132

Light, J., & McNaughton, D. (2014). Communicative Competence for Individuals who require Augmentative and Alternative Communication: A New Definition for a New Era of Communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. DOI: 10.3109/07434618.2014.885080.
https://doi.org/10.3109/07434618.2014.885080