Tablica komunikacyjna- szybkie potrzeby- PCS

Są sytuacje, w których człowiek potrzebuje przekazać komunikat szybko. Może chcieć powiedzieć „nie”, poprosić o pomoc, zakończyć działanie, kontynuować je albo zakomunikować, że potrzebuje czegoś innego. W innych sytuacjach ważna będzie informacja o bólu, zmęczeniu, potrzebie skorzystania z toalety, jedzeniu lub piciu. Dla osoby korzystającej z AAC dostęp do takich komunikatów powinien być możliwy również wtedy, gdy pełny system komunikacyjny znajduje się dalej, korzystanie z niego jest chwilowo utrudnione albo sytuacja wymaga bardzo szybkiej reakcji.

Tablica komunikacyjna Szybkie potrzeby – PCS została przygotowana w dwóch wariantach: z 8 lub 16 symbolami. Obie wersje mają format A3 i wykorzystują znaki PCS. Różnią się zakresem dostępnego słownictwa, dlatego wybór wariantu powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb użytkownika oraz sposobu dostępu do symboli. Mniejsza liczba pól nie oznacza automatycznie „łatwiejszej” wersji ani etapu przeznaczonego dla osób o niższych kompetencjach. W AAC liczba i wielkość pól powinny być dobierane funkcjonalnie, między innymi z uwzględnieniem możliwości wzrokowych, ruchowych i językowych użytkownika.

Dwa warianty – 8 lub 16 symboli

Wariant 8-symbolowy zawiera komunikaty: koniec, jeszcze, tak, nie, chcieć, nie chcieć, coś innego, pomóż mi. Jest to niewielki zestaw pozwalający przede wszystkim regulować przebieg interakcji, wyrażać zgodę i odmowę, sygnalizować chęć kontynuacji lub zakończenia oraz zwrócić się do partnera o pomoc.

Wariant 16-symbolowy zawiera wszystkie komunikaty wersji podstawowej oraz dodatkowo: zmęczony, jeść, pić, boleć, iść do toalety, och nie!, super, czekać. Rozszerza więc zakres tablicy o wybrane potrzeby fizjologiczne, informacje dotyczące stanu użytkownika oraz dwa komunikaty pozwalające komentować sytuację.

Obie wersje mają własną funkcję i żadna nie jest z definicji „lepsza”. Wybór powinien zależeć od tego, jakie komunikaty mają być dostępne w danym środowisku oraz jak użytkownik radzi sobie z konkretnym układem graficznym.

Mniej symboli nie oznacza niższego poziomu komunikacji

W AAC nadal można spotkać przekonanie, że osoba powinna rozpoczynać od bardzo małej liczby symboli, a dopiero później „zasłużyć” na większy system. Takie założenie jest zbyt uproszczone. ASHA podkreśla, że podczas doboru AAC należy analizować między innymi rodzaj symboli, ich wielkość i liczbę elementów w polu, ale decyzja powinna wynikać z aktualnych oraz przyszłych potrzeb komunikacyjnych konkretnego użytkownika.

Wersja 8-symbolowa może być odpowiednia wtedy, gdy większe pola i ograniczony zestaw bardzo szybko dostępnych komunikatów odpowiadają sposobowi dostępu użytkownika. Może być również stosowana w miejscu, w którym właśnie te osiem komunikatów pojawia się szczególnie często. Nie należy jednak zakładać, że osoba korzystająca z tej wersji nie potrafi albo nie powinna mieć dostępu do szerszego języka w swoim głównym systemie AAC.

Podobnie wersja 16-symbolowa nie jest „kolejnym poziomem terapii”. Jest po prostu tablicą zawierającą większy repertuar komunikatów.

„Szybkie potrzeby” nie oznaczają wyłącznie proszenia

Nazwa produktu może sugerować przede wszystkim komunikowanie potrzeb fizjologicznych, ale nawet wersja ośmiosymbolowa zawiera znacznie więcej funkcji. „Tak” i „nie” pozwalają odpowiadać oraz potwierdzać. „Koniec” i „jeszcze” regulują przebieg działania. „Nie chcę” daje możliwość odmowy, a „coś innego” pozwala zakwestionować zestaw propozycji przedstawiony przez partnera.

Takie słownictwo jest ważne, ponieważ komunikacja nie powinna ograniczać się do proszenia o przedmioty. ASHA wskazuje, że dobrze dobrane słownictwo AAC powinno umożliwiać różne funkcje komunikacyjne, w tym pytanie, proszenie, odrzucanie, protestowanie, komentowanie oraz opisywanie.

Najnowszy przegląd badań nad komentowaniem w AAC również zwraca uwagę, że duża część interwencji historycznie koncentrowała się na proszeniu. Tymczasem komentowanie jest istotne dla relacji społecznych, przekazywania informacji i budowania bliskości z innymi osobami.

„Nie” i „nie chcę” są równie ważne jak „chcę”

Osobie korzystającej z AAC często bardzo szybko udostępnia się możliwość proszenia o ulubione przedmioty. Znacznie rzadziej równie konsekwentnie respektuje się odmowę. Tymczasem „nie”, „nie chcę” i „koniec” są fundamentalnymi komunikatami pozwalającymi wpływać na przebieg interakcji.

Jeżeli użytkownik wskazuje „nie”, partner powinien potraktować ten komunikat jako informację. Nie oznacza to automatycznie spełnienia każdej odmowy w każdej sytuacji. Czasem istnieją względy bezpieczeństwa albo inne konieczne działania. Ważne jest jednak to, aby odpowiedź użytkownika została zauważona, uznana i włączona do dalszej rozmowy.

Tablica nie powinna być wykorzystywana wyłącznie do otrzymywania zgody. AAC ma sens wtedy, gdy osoba może przekazywać także komunikaty niewygodne lub niezgodne z oczekiwaniem partnera.

„Coś innego” poszerza możliwość wyboru

Jednym z najbardziej funkcjonalnych komunikatów w wersji 8-symbolowej jest „coś innego”. Podczas oferowania wyboru łatwo stworzyć sytuację pozornie dającą użytkownikowi kontrolę, choć w rzeczywistości wszystkie możliwości zostały wcześniej wybrane przez partnera.

Jeżeli dorosły pyta „chcesz A czy B?”, osoba może nie chcieć ani A, ani B. Komunikat „coś innego” pozwala wyjść poza zamknięty zestaw propozycji. Nie daje jeszcze pełnego dostępu do dowolnego słownictwa, ale sygnalizuje partnerowi, że odpowiedzi należy szukać poza przedstawionymi możliwościami.

Z tego powodu tablica Szybkie potrzeby powinna być traktowana jako uzupełnienie, a nie zamknięty system językowy.

Wersja 16 symboli i potrzeby fizjologiczne

Wariant 16-symbolowy dodaje komunikaty „jeść”, „pić”, „iść do toalety”, „boleć” oraz „zmęczony”. Są one szczególnie ważne w sytuacjach, w których partner powinien szybko dowiedzieć się o potrzebie użytkownika albo zmianie jego samopoczucia.

Nie należy jednak zakładać, że samo wskazanie „boleć” wystarcza do oceny problemu. Może być początkiem dalszej rozmowy dotyczącej miejsca, nasilenia lub okoliczności pojawienia się bólu. Podobnie „zmęczony” może oznaczać potrzebę odpoczynku, zmianę aktywności albo informację o aktualnym stanie.

W miejscach związanych z ochroną zdrowia szerszy repertuar komunikatów może zapewniać specjalistyczna kategoria AAC w medycynie. Tablica Szybkie potrzeby nie zastępuje bardziej rozbudowanych pomocy medycznych, ale może zapewnić łatwo dostępny zestaw wybranych komunikatów.

„Och nie!” i „super” – potrzeba również komentowania

Wersja 16-symbolowa zawiera dwa komunikaty, które nie są prośbami ani potrzebami fizjologicznymi: „och nie!” oraz „super”. To ważny element konstrukcji tablicy, ponieważ człowiek nie komunikuje się wyłącznie po to, aby coś otrzymać.

Komentujemy sukcesy, pomyłki, niespodzianki i wydarzenia wokół nas. Takie komunikaty pełnią funkcję społeczną. Pozwalają dzielić uwagę i doświadczenie z drugą osobą. Badania nad AAC pokazują znaczenie rozwijania funkcji wykraczających poza samo proszenie.

„Super” może więc służyć nie tylko do oceny własnego działania. Użytkownik może komentować zachowanie innej osoby, wydarzenie, przedmiot albo aktywność. „Och nie!” umożliwia spontaniczną reakcję na zdarzenie, które nie musi prowadzić do żadnej konkretnej prośby.

„Czekać” może służyć rozmowie, ale nie powinno być poleceniem ukrytym na tablicy

Symbol „czekać” może być używany przez użytkownika do przekazania własnej intencji. Osoba może powiedzieć partnerowi, że chce poczekać, potrzebuje więcej czasu albo nie jest jeszcze gotowa. Partner może również modelować ten komunikat podczas własnej wypowiedzi.

Nie powinno się jednak traktować tablicy jako narzędzia do narzucania zachowania. Jeśli dorosły wskazuje „czekać” wyłącznie po to, aby kierować użytkownikiem, korzysta z symbolu receptywnie. To może być wartościowe wsparcie wizualne, ale nie jest tym samym co ekspresyjna komunikacja użytkownika.

Rozróżnienie pomiędzy przekazywaniem informacji osobie a umożliwianiem jej własnej wypowiedzi jest ważne przy wszystkich środowiskowych pomocach AAC.

Tablica powinna być łatwo dostępna

Szybkie komunikaty tracą część swojej funkcji, jeśli tablica znajduje się zamknięta w szafce albo leży w innym pomieszczeniu. Pomoc powinna znajdować się tam, gdzie użytkownik rzeczywiście może z niej skorzystać.

Format A3 – 29,7 × 42 cm pozwala przenosić tablicę między pomieszczeniami łatwiej niż duże tablice środowiskowe. Można wykorzystywać ją w domu, szkole, placówce terapeutycznej, podczas wyjścia albo w innym miejscu, w którym określone komunikaty są regularnie potrzebne.

Jeżeli placówka potrzebuje stałych tablic dopasowanych do konkretnych pomieszczeń, szerszy wybór znajduje się w kategorii tablice komunikacyjne wewnętrzne. Szybkie potrzeby mogą pełnić funkcję dodatkowej, bardziej mobilnej pomocy.

Przenośna tablica nie zastępuje osobistego systemu AAC

Osiem albo szesnaście symboli nie może zapewnić człowiekowi pełnego dostępu do języka. Użytkownik może przecież chcieć opowiedzieć, co wydarzyło się wczoraj, zapytać o plan, powiedzieć o konkretnej osobie albo wyrazić opinię, której projektant tablicy nie przewidział.

Dlatego tablicy Szybkie potrzeby nie należy traktować jako docelowego systemu komunikacyjnego tylko dlatego, że pozwala przekazać kilka bardzo ważnych informacji. Osobisty system AAC powinien zapewniać znacznie szersze możliwości ekspresji.

W domu uzupełnieniem środowiska może być tablica komunikacyjna do domu – PCS, natomiast w innych przestrzeniach warto dobierać słownictwo do rzeczywistych sytuacji komunikacyjnych. Niezależnie od liczby środowiskowych pomocy użytkownik powinien zachowywać dostęp do własnego systemu.

Partner komunikacyjny ma znaczenie

Nawet bardzo dobrze dobrana tablica nie będzie funkcjonalna, jeśli partnerzy nie reagują na wskazywane komunikaty. Osoba korzystająca z AAC potrzebuje rozmówców, którzy potrafią zaczekać, zauważyć wypowiedź oraz odpowiedzieć w sposób pokazujący, że komunikat ma znaczenie.

Meta-analiza Kent-Walsh i współpracowników wykazała wysoką skuteczność interwencji kierowanych do partnerów komunikacyjnych w analizowanych badaniach. Często uczonymi strategiami były wspomagane modelowanie AAC, wydłużony czas oczekiwania oraz zadawanie pytań otwartych.

Oznacza to, że nie wystarczy wręczyć użytkownikowi tablicy. Warto również pokazać rodzinie, nauczycielom, terapeutom i innym partnerom, jak używać jej podczas własnych wypowiedzi i jak reagować na komunikaty osoby.

Modelowanie języka na małej tablicy

Partner może mówić i równocześnie wskazywać symbole. Jeżeli chce powiedzieć „jeszcze?”, może wskazać odpowiedni komunikat. Kiedy sam czegoś nie chce, może modelować „nie”. W sytuacji wymagającej zatrzymania działania może wykorzystać „koniec” lub inny adekwatny symbol.

Systematyczne przeglądy badań nad aided AAC modeling wskazują, że wspomagane modelowanie może wspierać różne aspekty komunikacji ekspresyjnej. Biggs i współpracownicy przeanalizowali 48 badań obejmujących 267 dzieci i młodzieży, a interwencje obejmujące modelowanie były generalnie skuteczne dla różnych miar ekspresji.

Meta-analiza O’Neill, Light i Pope objęła badania dotyczące aided AAC input i również dostarczyła wsparcia dla tej grupy strategii.

Modelowanie nie powinno jednak zmieniać tablicy w zestaw fiszek. Partner nie wskazuje symbolu po to, aby użytkownik natychmiast go powtórzył. Pokazuje, jak komunikaty mogą funkcjonować w naturalnej interakcji.

Nie pytamy bez końca „co chcesz?”

Mała tablica może prowokować do zadawania wielu pytań zamkniętych. Partner pokazuje użytkownikowi zestaw i pyta kolejno: „chcesz?”, „jeszcze?”, „koniec?”. W takim układzie dorosły inicjuje prawie każdą wymianę, a użytkownik reaguje.

AAC powinno również umożliwiać spontaniczne rozpoczynanie komunikacji. Warto więc umieścić tablicę w stałym, dostępnym miejscu i pozwolić osobie sięgać po nią z własnej inicjatywy. Partner może komentować i modelować, zamiast nieustannie przepytywać.

Pytania otwarte i czas oczekiwania są jednymi ze strategii często pojawiających się w badaniach dotyczących instruktażu partnerów.

Tablica może być używana przez dzieci i dorosłych

Zakres komunikatów znajdujących się na tablicy nie jest przypisany do konkretnego wieku. „Nie”, „pomóż mi”, „boli”, „toaleta” albo „koniec” mogą być potrzebne dziecku, osobie dorosłej oraz seniorowi.

AAC może wspierać osoby z rozwojowymi i nabytymi potrzebami komunikacyjnymi. Nie powinno się więc projektować sposobu korzystania z tej tablicy wyłącznie z myślą o dzieciach.

Forma symboli oraz sposób dostępu muszą być jednak dostosowane indywidualnie. U jednej osoby bezpośrednie wskazywanie będzie wygodne, u innej potrzebne może być inne rozwiązanie.

8 czy 16 symboli – jak wybrać?

Nie ma uniwersalnej zasady mówiącej, że każda osoba powinna rozpocząć od ośmiu symboli i później przejść do szesnastu. Wybór powinien uwzględniać między innymi to, jakie komunikaty są potrzebne, jak duże powinny być pola oraz czy użytkownik potrafi skutecznie odnajdywać elementy w danym układzie.

ASHA podczas oceny systemów AAC zwraca uwagę między innymi na typ symbolu, jego wielkość oraz field size, czyli liczbę elementów znajdujących się na ekranie lub tablicy.

Jeżeli użytkownik potrzebuje większych pól albo konkretne środowisko wymaga wyłącznie ośmiu podstawowych komunikatów, wariant 8-symbolowy może być właściwym wyborem. Jeśli regularnie potrzebne są również komunikaty dotyczące bólu, toalety, zmęczenia, jedzenia, picia oraz komentowania, wariant 16-symbolowy zapewnia szerszy zakres.

Najważniejsze jest dopasowanie pomocy do osoby i kontekstu, a nie przechodzenie przez arbitralnie ustaloną sekwencję poziomów.

Tablica może być częścią zabezpieczenia komunikacyjnego

Osobisty komunikator elektroniczny może się rozładować, ulec awarii albo być chwilowo niedostępny. Książka komunikacyjna może zostać w innym pomieszczeniu. Użytkownik nadal jednak potrzebuje sposobu przekazania najważniejszych informacji.

Niskotechnologiczna tablica może w takich sytuacjach pełnić rolę dodatkowego kanału komunikacji. Nie oznacza to, że jest pełnowartościowym zamiennikiem rozbudowanego systemu. Może jednak zwiększyć liczbę dostępnych sposobów przekazywania wybranych, często potrzebnych komunikatów.

Takie podejście jest szczególnie ważne w placówkach, w których AAC powinno pozostawać dostępne niezależnie od sprzętu elektronicznego.

Wykonanie przeznaczone do regularnego użytkowania

Oba warianty mają format A3 – 29,7 × 42 cm. Wydruk wykonywany jest na materiale typu blockout i zabezpieczany laminatem matowym. Czas realizacji zamówienia wynosi do 10 dni roboczych.

Wariant 8-symbolowy i 16-symbolowy mają odrębne numery EAN, ponieważ są osobnymi wersjami produktu. Wspólna karta wariantowa pozwala klientowi porównać oba układy i wybrać zakres słownictwa odpowiadający jego potrzebom.

Szybki dostęp nie powinien oznaczać małego dostępu do języka

Tablica Szybkie potrzeby ma świadomie ograniczony zakres. Jej wartość polega na łatwym dostępie do wybranych komunikatów w konkretnych sytuacjach. Nie oznacza to jednak, że osiem lub szesnaście symboli wystarcza człowiekowi do codziennej komunikacji.

Użytkownik potrzebuje języka również do opowiadania, żartowania, zadawania pytań, komentowania, budowania relacji oraz mówienia rzeczy, których partner wcześniej nie przewidział. Szybka tablica powinna więc funkcjonować obok pełniejszego systemu AAC, a nie zamiast niego.

Najważniejsze pytanie nie brzmi zatem: „Ile symboli osoba potrafi obsłużyć?”. Znacznie bardziej funkcjonalne jest pytanie: „Jakiego języka potrzebuje w tej sytuacji i w jaki sposób może uzyskać do niego najszybszy, najbardziej skuteczny dostęp?”

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. Augmentative and Alternative Communication (AAC). Practice Portal.
https://www.asha.org/Practice-Portal/Professional-Issues/Augmentative-and-Alternative-Communication/

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. DOI: 10.3109/07434618.2015.1052153.
https://doi.org/10.3109/07434618.2015.1052153

Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic Review of Interventions Involving Aided AAC Modeling for Children With Complex Communication Needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443–473. DOI: 10.1352/1944-7558-123.5.443.
https://doi.org/10.1352/1944-7558-123.5.443

O’Neill, T., Light, J., & Pope, L. (2018). Effects of Interventions That Include Aided Augmentative and Alternative Communication Input on the Communication of Individuals With Complex Communication Needs: A Meta-Analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(7), 1743–1765. DOI: 10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132.
https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132

Spencer, T. D., Tönsing, K., & Dada, S. (2026). Augmentative and alternative communication (AAC) interventions that promote commenting: a systematic review. Augmentative and Alternative Communication, 42(3), 285–298. DOI: 10.1080/07434618.2025.2477694.
https://doi.org/10.1080/07434618.2025.2477694

Ganz, J. B., et al. (2017). A systematic review of research into aided AAC to increase social-communication functions in children with autism spectrum disorder. Augmentative and Alternative Communication.
PubMed – przegląd funkcji komunikacyjnych AAC

Allen, A. A., Schlosser, R. W., Brock, K. L., & Shane, H. C. (2017). The effectiveness of aided augmented input techniques for persons with developmental disabilities: a systematic review. Augmentative and Alternative Communication, 33(3), 149–159. DOI: 10.1080/07434618.2017.1338752.
https://doi.org/10.1080/07434618.2017.1338752