Tablica komunikacyjna do szatni- PCS

Szatnia jest jednym z tych miejsc w placówce, w których w krótkim czasie dzieje się bardzo dużo. Trzeba znaleźć własne rzeczy, zdjąć lub założyć ubranie, zmienić obuwie, przygotować się do wyjścia, reagować na polecenia i często robić to w obecności wielu innych osób. Dla użytkownika AAC jest to równocześnie środowisko pełne naturalnych sytuacji komunikacyjnych, w których potrzebuje języka do proszenia o pomoc, dokonywania wyborów, zgłaszania problemu, odmawiania oraz komentowania tego, co się dzieje.

Stała tablica komunikacyjna z symbolami PCS tworzy dodatkowy, niskotechnologiczny kanał komunikacji w szatni. Zawiera słownictwo związane z codziennymi sytuacjami występującymi podczas ubierania i przebierania, a także cyfry, alfabet oraz miejsce na symbole własne. Dwa kody QR rozszerzają dostęp do dodatkowych zasobów komunikacyjnych i instrukcji. Tablica nie zastępuje jednak osobistego systemu AAC użytkownika ani wizualnego planu czynności. Jej podstawowym zadaniem jest umożliwienie osobie przekazywania własnych komunikatów.

Szatnia jest środowiskiem komunikacyjnym

Przebieranie często traktuje się wyłącznie jako czynność samoobsługową. Z punktu widzenia komunikacji jest to jednak sytuacja znacznie bardziej złożona. Użytkownik może potrzebować powiedzenia, że nie może znaleźć kurtki, ma problem z zamkiem, potrzebuje pomocy przy bucie albo chce jeszcze chwilę poczekać. Może też zapytać, gdzie znajduje się jego rzecz lub poinformować, że ktoś zabrał ją przez pomyłkę.

Szatnia jest również miejscem rozmów z rówieśnikami. Dzieci komentują pogodę, ubrania, planowane wyjście, to, co wydarzyło się wcześniej oraz to, co będzie za chwilę. Dostęp do AAC powinien obejmować również takie funkcje społeczne. Użytkownik nie powinien otrzymywać wyłącznie symboli potrzebnych do wykonywania poleceń.

„Pomóż mi” to ważny komunikat, ale nie jedyny

Podczas ubierania mogą pojawiać się sytuacje wymagające wsparcia drugiej osoby. Zamek błyskawiczny może się zaciąć, rękaw może być wywinięty, sznurówka rozwiązana, a użytkownik może potrzebować pomocy przy założeniu określonej części garderoby. Dostęp do komunikatu „pomóż mi” jest wtedy bardzo funkcjonalny.

Nie należy jednak budować całej komunikacji wokół proszenia o pomoc. Osoba może chcieć spróbować samodzielnie, odmówić pomocy albo powiedzieć „poczekaj”. Może także wskazać, że chce wykonać czynność inaczej. AAC powinno dawać możliwość komunikowania sprawczości, a nie jedynie podporządkowania się pomocy proponowanej przez dorosłego.

Prawo do powiedzenia „nie” również obowiązuje w szatni

Sytuacje związane z ubieraniem dotyczą bezpośrednio ciała użytkownika. Dlatego szczególnie ważna jest możliwość odmowy, zatrzymania działania albo poproszenia o więcej czasu. Osoba powinna móc powiedzieć „nie”, „stop”, „sam”, „nie chcę” lub „poczekaj”, jeśli dostępne słownictwo pozwala na takie komunikaty.

Partner nie powinien automatycznie interpretować odmowy jako zachowania problemowego. Komunikat może oznaczać, że ubranie jest niewygodne, ktoś dotyka użytkownika w sposób, którego nie akceptuje, czynność przebiega zbyt szybko albo osoba chce wykonać ją samodzielnie. Reakcja partnera powinna uwzględniać zarówno komunikat użytkownika, jak i rzeczywiste wymagania sytuacji.

Dyskomfort związany z ubraniem potrzebuje języka

Odzież może być za ciasna, zbyt luźna, mokra, gorąca, zimna albo zwyczajnie nieprzyjemna. Metka może drapać, skarpetka zsunąć się w bucie, a rękaw nie układać się właściwie. Zachowanie osoby nie zawsze pozwala partnerowi jednoznacznie ustalić przyczynę problemu.

Dostęp do słownictwa umożliwiającego opisanie dyskomfortu może ograniczać konieczność zgadywania. Nie oznacza to, że każda osoba będzie potrafiła szczegółowo nazwać odczucie. Tablica może jednak dać możliwość rozpoczęcia komunikatu i pokazania, że problem dotyczy ubrania, temperatury, określonej części ciała albo potrzeby zmiany.

Ciepło i zimno to również doświadczenia użytkownika

Przed wyjściem na zewnątrz dorosły często decyduje, jakie ubranie jest odpowiednie do pogody. Jednocześnie użytkownik może odczuwać temperaturę inaczej niż osoba wspierająca. Może być mu gorąco, zimno albo może chcieć zdjąć dodatkową warstwę ubrania.

Komunikat dotyczący temperatury nie musi oznaczać, że dorosły zawsze zgodzi się na każdą decyzję użytkownika. Bezpieczeństwo pozostaje istotne. Osoba powinna jednak mieć możliwość przedstawienia własnego doświadczenia, a partner powinien je uwzględnić podczas podejmowania decyzji.

Zagubione i pomylone rzeczy to naturalny temat rozmowy

W szatni regularnie pojawiają się sytuacje związane z poszukiwaniem rzeczy. Użytkownik może nie znaleźć plecaka, kurtki, czapki, rękawiczek albo buta. Może zauważyć, że jego rzeczy znajdują się w innym miejscu albo że ktoś omyłkowo zabrał podobny przedmiot.

W takich sytuacjach potrzebne są nie tylko nazwy ubrań. Ważne są również pytania, określenia miejsca, słowa wskazujące własność oraz komunikaty takie jak „nie ma”, „gdzie?”, „moje”, „to nie moje” czy „szukam”. Różne części zdania na tablicy poszerzają możliwości wypowiedzi w porównaniu z zestawem samych rzeczowników.

Samodzielność nie oznacza robienia wszystkiego bez komunikacji

W opisach pomocy wizualnych często pojawia się pojęcie samodzielności. Warto jednak rozumieć je szerzej niż wykonywanie wszystkich czynności bez pomocy. Człowiek może być sprawczy również wtedy, gdy samodzielnie komunikuje potrzebę wsparcia, wybiera sposób wykonania czynności albo decyduje, kiedy poprosić partnera o pomoc.

Tablica nie gwarantuje zwiększenia samodzielności i nie należy przypisywać jej takiego efektu. Może natomiast umożliwić użytkownikowi aktywniejszy udział w sytuacji. Zamiast czekać, aż dorosły zauważy problem i zdecyduje, co zrobić, osoba otrzymuje dodatkową możliwość przekazania własnego komunikatu.

Tablica komunikacyjna nie jest instrukcją ubierania

W szatni bardzo przydatne mogą być symbole pokazujące kolejność czynności: zdjąć kurtkę, zmienić buty, odwiesić ubranie albo przygotować się do wyjścia. Taki materiał jest strategią wizualną wspierającą rozumienie oraz organizację działania. Pełni jednak inną funkcję niż tablica komunikacyjna.

Plan czynności przede wszystkim przekazuje użytkownikowi informację. Tablica AAC umożliwia użytkownikowi przekazywanie informacji drugiej osobie. Dlatego w jednym miejscu można korzystać z obu rozwiązań, ale nie należy ich utożsamiać.

Jeżeli placówka potrzebuje wizualizacji przebiegu dnia i przejść między aktywnościami, uzupełnieniem może być Plan dnia – Szkoła. Ten materiał służy organizowaniu i przewidywaniu przebiegu dnia, natomiast tablica w szatni pozostaje narzędziem ekspresyjnej komunikacji. Plan dnia – Szkoła w sklep-aac.pl

Przejście z jednej aktywności do drugiej też wymaga języka

Szatnia często znajduje się pomiędzy dwiema sytuacjami. Uczeń kończy lekcję i wychodzi na przerwę, wraca ze spaceru, przygotowuje się do zajęć sportowych albo kończy dzień w placówce. Takie przejścia bywają szybkie i organizacyjnie wymagające.

Użytkownik może potrzebować powiedzenia, że nie wie, co będzie dalej, chce dokończyć poprzednią czynność albo potrzebuje więcej czasu. Może zapytać, dokąd grupa idzie albo co powinien zabrać. Dostęp do komunikacji pozwala reagować na zmianę w sposób bardziej aktywny niż samo wykonywanie kolejnych instrukcji.

Partner komunikacyjny nie powinien wyręczać użytkownika w rozmowie

W pośpiechu dorosły może szybko przejąć inicjatywę. Widzi, że użytkownik ma problem z kurtką, więc natychmiast zaczyna pomagać. Dostrzega brak buta i rozpoczyna poszukiwania. Takie działanie bywa praktyczne, ale może ograniczyć możliwość samodzielnego zainicjowania komunikatu przez użytkownika.

Partner powinien pozostawiać przestrzeń na reakcję i obserwować wszystkie sposoby komunikowania. Osoba może wskazać symbol, spojrzeć w określone miejsce, wykonać gest albo użyć mowy. AAC ma charakter multimodalny, dlatego skuteczny komunikat nie musi odbywać się wyłącznie poprzez wskazanie znaku PCS.

Meta-analiza Kent-Walsh i współpracowników pokazuje znaczenie strategii partnerów komunikacyjnych, w tym oczekiwania, pytań otwartych oraz modelowania AAC. Takie strategie można stosować także podczas codziennych rutyn, nie tylko podczas formalnych zajęć terapeutycznych.

Modelowanie AAC podczas przebierania

Partner komunikacyjny może wskazywać symbole podczas własnych wypowiedzi. Mówiąc „szukamy twojej kurtki”, może równocześnie modelować najważniejsze słowa na tablicy. Podczas pomocy przy bucie może wskazać „pomóc”, a podczas przygotowania do wyjścia modelować komunikaty dotyczące kolejności lub pogody.

Modelowanie nie powinno zatrzymywać naturalnej sytuacji ani zmieniać jej w lekcję symboli. Partner nie musi wskazywać każdego wypowiadanego słowa i nie powinien oczekiwać natychmiastowego powtarzania komunikatu. Celem jest pokazanie, że symbole są dostępne do rzeczywistego używania języka.

Przeglądy badań nad modelowaniem wspomaganym AAC wskazują na jego znaczenie dla komunikacji ekspresyjnej i rozwoju językowego. Najważniejsze jest jednak osadzenie modelowania w naturalnej interakcji oraz umożliwienie użytkownikowi samodzielnego korzystania z systemu.

Szatnia nie powinna być miejscem ciągłego przepytywania

Tablica może zostać łatwo wykorzystana w sposób testowy. Dorosły może pytać „gdzie jest kurtka?”, „pokaż czapkę” albo „co zakładamy?”. Takie pytania mogą mieć wartość edukacyjną, ale nie są tym samym co spontaniczna komunikacja.

W AAC ważne jest to, czy użytkownik może użyć symbolu wtedy, gdy rzeczywiście potrzebuje przekazać określoną informację. Jeśli sam mówi „gdzie but?”, „pomóż”, „zimno” albo „nie moja kurtka”, wykorzystuje język funkcjonalnie. To właśnie takie sytuacje powinny stanowić podstawę używania tablicy środowiskowej.

Rówieśnicy również uczestniczą w komunikacji

Szatnia jest często miejscem intensywnych kontaktów społecznych. Dzieci rozmawiają podczas przebierania, porównują ubrania, czekają na siebie i komentują wspólne wyjścia. Użytkownik AAC powinien mieć możliwość uczestniczenia w tych rozmowach również wtedy, gdy dorosły nie stoi obok niego.

Rówieśnicy mogą być ważnymi partnerami komunikacyjnymi. Nie potrzebują jednak roli terapeuty. Powinni przede wszystkim wiedzieć, że komunikat przekazywany za pomocą symbolu jest prawdziwą wypowiedzią, że warto zaczekać na jej zakończenie i odpowiedzieć użytkownikowi w naturalny sposób.

Stała tablica dostępna w przestrzeni wspólnej może również ułatwiać rówieśnikom wskazywanie symboli podczas własnej wypowiedzi. Dzięki temu komunikacja nie staje się zadaniem wyłącznie osoby korzystającej z AAC.

Tablica w szatni jest częścią większego środowiska AAC

Użytkownik nie przestaje potrzebować języka po opuszczeniu klasy. Dostęp do komunikacji powinien obejmować różne części dnia i różne przestrzenie placówki. W klasie słownictwo będzie inne niż w stołówce, sali gimnastycznej czy szatni.

W sali edukacyjnej podobną funkcję środowiskową może pełnić tablica komunikacyjna do klasy i sali – PCS. Dzięki temu dostęp do AAC nie kończy się w jednym pomieszczeniu, a partnerzy mogą modelować język w różnych naturalnych sytuacjach. Tablica komunikacyjna do klasy i sali – PCS

Nie oznacza to, że użytkownik potrzebuje wyłącznie tablic umieszczonych na ścianach. Osobisty system AAC nadal powinien być dostępny i przemieszczać się razem z osobą.

Osobisty system AAC pozostaje podstawą

Tablica środowiskowa zawiera ograniczony zestaw słownictwa dobrany do sytuacji występujących w konkretnym miejscu. Nie jest w stanie przewidzieć wszystkich rzeczy, które użytkownik może chcieć powiedzieć. Dlatego nie zastępuje osobistego systemu komunikacyjnego.

Jeżeli osoba korzysta z komunikatora, książki komunikacyjnej lub innego indywidualnego rozwiązania, powinna mieć do niego dostęp również w szatni. Stała tablica może ułatwiać szybkie korzystanie ze słownictwa typowego dla tego środowiska i zapewnić dodatkowy punkt modelowania partnerom.

W większej placówce warto budować spójną sieć tablic komunikacyjnych wewnętrznych, ale każda z nich powinna pozostawać uzupełnieniem pełniejszego języka użytkownika. Tablice komunikacyjne wewnętrzne w sklep-aac.pl

Ręce mogą być zajęte właśnie wtedy, gdy komunikacja jest potrzebna

Podczas ubierania obie ręce mogą być zajęte. Użytkownik trzyma kurtkę, zapina zamek, zmienia buty albo niesie swoje rzeczy. Bezpośrednie wskazanie symbolu może wtedy być chwilowo utrudnione. Nie oznacza to, że potrzeba komunikacji znika.

Partner powinien uwzględniać wszystkie modalności dostępne osobie. Użytkownik może najpierw gestem zatrzymać działanie, a dopiero później wskazać symbol. W niektórych sytuacjach potrzebna może być mniejsza, przenośna pomoc albo inny sposób dostępu.

AAC powinno dostosowywać się do sytuacji użytkownika, a nie wymagać, aby osoba każdorazowo podporządkowała swoje ciało sposobowi obsługi tablicy.

Cyfry i alfabet zwiększają elastyczność

Na tablicy znajdują się cyfry i alfabet. Dla części użytkowników mogą stanowić dodatkową drogę do przekazywania informacji, których nie przewidziano w gotowym zestawie symboli. Alfabet może pomóc rozpocząć zapis nazwiska, nazwy przedmiotu albo imienia osoby.

Cyfry mogą pojawiać się w rozmowach dotyczących numeru szafki, piętra, kolejności albo innych informacji organizacyjnych. Nie każdy użytkownik będzie korzystał z tych elementów. Ich obecność poszerza jednak możliwości tablicy dla osób posiadających odpowiednie kompetencje.

Miejsce na symbole własne pozwala uwzględnić konkretną placówkę

Każda szkoła lub przedszkole organizuje szatnię nieco inaczej. W jednej placówce uczniowie mają indywidualne szafki, w innej wieszaki oznaczone symbolami, a w jeszcze innej rzeczy przechowywane są w oddzielnych miejscach. Dlatego gotowa tablica pozostawia przestrzeń na własne symbole.

Można dodać nazwy charakterystycznych miejsc, osób albo przedmiotów. Warto jednak pamiętać, że funkcjonalne słownictwo nie składa się wyłącznie z nazw rzeczy. Często potrzebniejsze okażą się słowa „zgubiłem”, „nie moje”, „poczekaj”, „za ciasne”, „mokre” albo inne komunikaty wynikające z realnych sytuacji.

Najlepszym sposobem rozbudowy tablicy jest obserwowanie tego, czego użytkownicy próbują powiedzieć, lecz nie znajdują odpowiednich słów.

Dwa kody QR jako rozszerzenie dostępu

Na tablicy umieszczono dwa kody QR prowadzące do interaktywnego zasobu komunikacyjnego oraz instrukcji korzystania z niego. Rozwiązanie pozwala łączyć stałą pomoc niskotechnologiczną z dodatkowym dostępem cyfrowym.

Kody nie są jednak warunkiem korzystania z podstawowej tablicy. Użytkownik może komunikować się poprzez symbole bez urządzenia elektronicznego. Zasoby dostępne po zeskanowaniu kodu stanowią rozszerzenie środowiska komunikacyjnego, a nie zamiennik bezpośredniego dostępu do AAC.

Fizyczna lokalizacja tablicy ma znaczenie

Format A2, czyli 42 × 59,4 cm, pozwala umieścić pomoc w szatni bez zajmowania dużej powierzchni. Trzeba jednak pamiętać, że tablica powinna być dostępna do wskazywania. Umieszczenie jej wysoko nad wieszakami może zwiększyć widoczność, ale ograniczyć możliwość samodzielnego korzystania.

Warto uwzględnić wzrost dzieci, osoby korzystające z wózka oraz różne pozycje przyjmowane podczas przebierania. Partner także powinien mieć możliwość wygodnego modelowania symboli. Dostępność tablicy jest więc nie tylko kwestią tego, czy znajduje się w pomieszczeniu, ale również tego, czy rzeczywiście można jej użyć.

Wykonanie przeznaczone do codziennego użytkowania

Tablica ma format A2 – 42 × 59,4 cm. Wydruk wykonano na materiale typu blockout, a powierzchnię zabezpieczono laminatem matowym. Produkt wykonywany jest na zamówienie, a realizacja trwa do 10 dni roboczych.

Na tablicy znajdują się symbole PCS z różnych części zdania, cyfry, alfabet oraz przestrzeń na symbole własne. Dwa kody QR prowadzą do dodatkowych zasobów związanych z komunikacją. Pomoc nie jest planem ubierania ani narzędziem terapeutycznym. Jej funkcją pozostaje zapewnienie użytkownikowi dodatkowego sposobu przekazywania własnych komunikatów.

Szatnia nie powinna być miejscem, w którym język zostaje w klasie

Zmiana butów albo zakładanie kurtki może wydawać się prostą rutyną organizacyjną. Dla użytkownika AAC jest jednak kolejnym fragmentem dnia, w którym może mieć coś do powiedzenia. Może potrzebować pomocy, czasu, innego ubrania, informacji albo możliwości odmowy. Może także po prostu chcieć porozmawiać z osobą stojącą obok.

Stała tablica komunikacyjna nie zagwarantuje samodzielności i nie sprawi automatycznie, że przebieranie stanie się łatwiejsze. Może natomiast stworzyć dodatkową możliwość komunikowania w miejscu, w którym wcześniej użytkownik mógł być zależny od interpretacji dorosłego.

Dostęp do AAC powinien podążać za człowiekiem przez cały dzień. Szatnia, stołówka, klasa i sala gimnastyczna nie są przerwami od komunikacji. Są naturalnymi środowiskami, w których język jest potrzebny do działania, budowania relacji i wyrażania własnej sprawczości.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. Augmentative and Alternative Communication (AAC). Practice Portal.
ASHA – Augmentative and Alternative Communication

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. DOI: 10.3109/07434618.2015.1052153.
Aktywny DOI – Kent-Walsh i wsp.

Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC Modeling Intervention Research Review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101–115. DOI: 10.1177/1540796916638822.
Aktywny DOI – Sennott, Light i McNaughton

O’Neill, T., Light, J., & Pope, L. (2018). Effects of Interventions That Include Aided Augmentative and Alternative Communication Input on the Communication of Individuals With Complex Communication Needs: A Meta-Analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(7), 1743–1765. DOI: 10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132.
Aktywny DOI – O’Neill, Light i Pope

Light, J., & McNaughton, D. (2014). Communicative Competence for Individuals who require Augmentative and Alternative Communication: A New Definition for a New Era of Communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18. DOI: 10.3109/07434618.2014.885080.
Aktywny DOI – Light i McNaughton

Beukelman, D. R., & Light, J. C. (2020). Augmentative & Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs. Paul H. Brookes Publishing.