Tablica komunikacyjna do gabinetu logopedycznego – język dostępny podczas terapii

Gabinet logopedyczny jest miejscem pracy nad komunikacją, językiem, mową oraz uczestnictwem w interakcji. Dlatego osoba korzystająca z AAC powinna mieć w nim stały dostęp do własnych sposobów porozumiewania się. Tablica komunikacyjna może być jednym z elementów takiego środowiska.

Stała tablica z symbolami PCS daje dodatkowy, niskotechnologiczny dostęp do języka. Może być wykorzystywana podczas rozmowy, zabawy, ćwiczeń oraz spontanicznych sytuacji pojawiających się podczas spotkania. Nie wymaga uruchamiania urządzenia ani przygotowania dodatkowych materiałów przed każdą interakcją.

Jej zadaniem nie jest zastąpienie osobistego systemu AAC. Powinna raczej uzupełniać inne sposoby komunikacji dostępne użytkownikowi.

Gabinet logopedyczny powinien być środowiskiem komunikacyjnym

Logopeda pracuje nie tylko nad realizacją głosek albo sprawnością aparatu artykulacyjnego. Praca obejmuje również rozumienie języka, budowanie wypowiedzi, pragmatykę oraz skuteczne uczestnictwo w rozmowie.

Osoba z kompleksowymi potrzebami komunikacyjnymi musi mieć możliwość uczestniczenia w tych działaniach na własnych warunkach. Powinna móc powiedzieć, czego chce, czego nie chce oraz czego nie rozumie. Potrzebuje też języka do komentowania i zadawania pytań.

Tablica środowiskowa zwiększa liczbę dostępnych możliwości komunikowania się. Dzięki temu gabinet nie opiera całej interakcji wyłącznie na mowie.

AAC nie jest przeciwieństwem mowy

Komunikację alternatywną i wspomagającą nadal czasem błędnie traktuje się jako rozwiązanie stosowane dopiero po rezygnacji z mowy. Takie rozumienie nie odpowiada współczesnemu podejściu do AAC.

AAC może uzupełniać mowę, kiedy jest ona niewystarczająca albo nie zawsze dostępna. Może również stanowić główny sposób ekspresji osoby. Sposób używania różnych modalności może zmieniać się zależnie od sytuacji.

Użytkownik może jednocześnie mówić, wskazywać symbole, gestykulować oraz korzystać z pisma. Wszystkie te formy mogą współtworzyć jeden komunikat.

W gabinecie logopedycznym nie ma więc potrzeby wybierania między mową a AAC. Celem pozostaje skuteczna komunikacja.

AAC nie hamuje rozwoju mowy

Jednym z częstych mitów jest przekonanie, że wprowadzenie AAC może zmniejszyć motywację do mówienia. Dostępne badania nie potwierdzają takiego założenia.

Przeglądy badań dotyczących wpływu interwencji AAC na produkcję mowy nie wykazały pogorszenia zdolności mówienia. W wielu analizowanych przypadkach obserwowano wzrost produkcji mowy. Autorzy podkreślali jednak, że przyrosty bywały umiarkowane.

Dlatego AAC nie należy obiecywać jako metody rozwijającej mowę. Nie ma jednak podstaw, aby odbierać je użytkownikowi z obawy przed zahamowaniem rozwoju mowy.

Najważniejszym celem pozostaje zapewnienie skutecznego sposobu komunikowania się.

Tablica komunikacyjna nie jest planszą do ćwiczeń

Tablica AAC może zawierać symbole związane z czynnościami wykonywanymi w gabinecie. Nie oznacza to jednak, że powinna służyć wyłącznie do realizacji poleceń terapeuty.

Jeżeli logopeda pyta „gdzie jest…?”, a użytkownik jedynie wskazuje oczekiwany symbol, wykonuje zadanie językowe. Nie musi wtedy rzeczywiście komunikować własnej intencji.

Komunikacja zaczyna się wtedy, gdy osoba wykorzystuje symbol do przekazania czegoś drugiemu człowiekowi. Może zainicjować temat, odmówić, poprosić, skomentować albo zadać pytanie.

Ta różnica jest szczególnie ważna w gabinecie logopedycznym. Łatwo bowiem zamienić każde użycie symboli w kolejne ćwiczenie.

Słownictwo potrzebne podczas spotkania

Tablica zawiera symbole PCS oraz słownictwo związane z sytuacjami występującymi w gabinecie logopedycznym. Obejmuje różne kategorie językowe, dzięki którym użytkownik nie jest ograniczony do pojedynczych rzeczowników.

Dostęp do różnych typów słów zwiększa możliwości tworzenia wypowiedzi. Znaczenie mają czasowniki, określenia, słowa społeczne oraz komunikaty pozwalające regulować rozmowę.

Osoba może potrzebować powiedzieć „jeszcze”, „inaczej”, „nie wiem” albo „pomóż”. Może też chcieć zmienić aktywność albo powiedzieć, że czegoś nie rozumie.

Słownictwo powinno więc odpowiadać prawdziwej komunikacji, a nie tylko materiałowi ćwiczeniowemu logopedy.

Przestrzeń na indywidualne symbole

Na tablicy pozostawiono miejsce na dodatkowe symbole. Pozwala to uzupełniać gotowy zestaw o słownictwo związane z konkretnym gabinetem lub użytkownikiem.

Można uwzględnić nazwy ulubionych aktywności, osób albo przedmiotów wykorzystywanych podczas zajęć. Warto również obserwować, jakich komunikatów użytkownikowi rzeczywiście brakuje.

Personalizacja nie powinna ograniczać się do dodawania kolejnych rzeczowników. Często ważniejsze okazują się słowa pozwalające odmówić, poprosić o zmianę albo skomentować sytuację.

Takie podejście zwiększa funkcjonalność środowiskowej tablicy AAC.

Logopeda jako partner komunikacyjny

Logopeda nie jest tylko osobą prowadzącą ćwiczenia. Podczas pracy z użytkownikiem AAC pełni również funkcję partnera komunikacyjnego.

Sposób prowadzenia interakcji ma bezpośredni wpływ na udział użytkownika. Partner może tworzyć okazje do komunikacji albo nieświadomie ograniczać ją serią pytań i poleceń.

Badania dotyczące szkolenia partnerów komunikacyjnych pokazują znaczenie takich strategii jak modelowanie, oczekiwanie oraz pytania otwarte. Partner powinien także reagować na spontaniczne próby komunikacji.

W praktyce oznacza to mniej odpytywania i więcej rzeczywistych rozmów.

Modelowanie AAC podczas naturalnej interakcji

Osoba korzystająca z symboli potrzebuje możliwości obserwowania, jak inni używają tego samego sposobu komunikacji. Dlatego logopeda może wskazywać symbole podczas własnych wypowiedzi.

Takie działanie określa się jako wspomagane modelowanie AAC. Partner mówi i równocześnie wskazuje kilka kluczowych elementów na tablicy.

Nie musi odwzorowywać każdego słowa wypowiedzi. Nie powinien również wymagać natychmiastowego powtórzenia modelowanego komunikatu.

Przeglądy badań nad wspomaganym modelowaniem wskazują na jego znaczenie dla rozwoju rozumienia i ekspresji językowej. Strategia ta może być wykorzystywana podczas naturalnych interakcji.

Gabinet logopedyczny daje wiele okazji do takiego modelowania.

Użytkownik potrzebuje czasu na odpowiedź

Wypowiedź zbudowana za pomocą AAC może wymagać więcej czasu niż wypowiedź mówiona. Użytkownik musi odnaleźć odpowiedni symbol i zaplanować komunikat.

Partner często nieświadomie skraca ten czas. Zadaje kolejne pytanie albo podpowiada odpowiedź. Może także kończyć wypowiedź za użytkownika.

Takie zachowania zmniejszają szansę na samodzielną komunikację.

Logopeda powinien świadomie wydłużać czas oczekiwania. Cisza może oznaczać, że użytkownik właśnie buduje wypowiedź.

Nie musi oznaczać braku odpowiedzi.

Pytania otwarte zamiast ciągłego testowania

Pytania zamknięte bywają potrzebne podczas terapii. Nie powinny jednak stanowić podstawowego sposobu prowadzenia całej interakcji.

„Czy chcesz piłkę?” daje dwie możliwości odpowiedzi. „Co teraz chciałbyś zrobić?” pozwala użytkownikowi wybrać szerszy zakres komunikatów.

Jeszcze większą przestrzeń daje zwykły komentarz i oczekiwanie na reakcję.

Partner może powiedzieć: „To było trudne” albo „Widzę coś ciekawego”. Następnie może poczekać na odpowiedź użytkownika.

Taki sposób prowadzenia rozmowy zwiększa możliwość inicjowania i komentowania.

Prawo do powiedzenia „nie”

Gabinet logopedyczny jest także miejscem, w którym użytkownik powinien mieć możliwość odmowy. Dotyczy to wyboru aktywności, materiału oraz kontynuowania określonego ćwiczenia.

AAC nie może działać wyłącznie wtedy, gdy osoba zgadza się z terapeutą. Komunikat „nie”, „stop” albo „nie chcę” jest równie ważny jak prośba o ulubiony przedmiot.

Respektowanie odmowy wzmacnia funkcjonalne znaczenie komunikacji. Pokazuje użytkownikowi, że jego wypowiedź wpływa na otoczenie.

Nie oznacza to rezygnacji z celów terapeutycznych. Oznacza natomiast prowadzenie terapii z poszanowaniem sprawczości komunikacyjnej.

Dostęp do komunikacji podczas trudniejszych zadań

Trudności komunikacyjne mogą zwiększać się wraz ze wzrostem wymagań sytuacji. Osoba, która używa częściowo mowy, może potrzebować AAC podczas zmęczenia albo silnego pobudzenia.

Może także korzystać z symboli podczas bardziej złożonych wypowiedzi. Wtedy tablica pełni funkcję wspomagającą.

Dlatego dostęp do AAC nie powinien zależeć od tego, czy użytkownik „potrafi powiedzieć” dane słowo podczas ćwiczenia.

Możliwość wymówienia słowa nie oznacza jeszcze, że mowa zapewnia skuteczną komunikację w każdej sytuacji.

Komunikacja multimodalna

Współczesne AAC opiera się na podejściu multimodalnym. Oznacza to wykorzystywanie różnych sposobów komunikowania zależnie od sytuacji i potrzeb. Użytkownik może połączyć mowę z symbolem. Może także wskazać symbol i uzupełnić komunikat gestem. Innym razem wybierze pismo albo urządzenie generujące mowę. Tutaj dodatkowym rozwiązaniem niskotechnologicznym mogą być tablice szybkiej komunikacji PCS, które łatwo przenosić między środowiskami.

Partner powinien reagować na cały komunikat, a nie tylko na jedną modalność. Nie należy wymagać wskazania symbolu, jeśli znaczenie zostało skutecznie przekazane inaczej.

Celem jest komunikacja, a nie wykonanie konkretnej procedury.

Stała tablica nie zastępuje osobistego AAC

Tablica znajdująca się w gabinecie jest pomocą środowiskową. Została przygotowana dla konkretnego miejsca i typowych sytuacji występujących w tym środowisku. Osobisty system AAC pełni inną funkcję. Powinien zapewniać użytkownikowi dostęp do znacznie szerszego języka w różnych miejscach. Jeżeli osoba korzysta z własnego komunikatora lub książki komunikacyjnej, powinna mieć je również podczas zajęć logopedycznych.

Tablica gabinetowa może działać równolegle. Ułatwia dostęp do słownictwa związanego z aktualnym środowiskiem oraz modelowanie przez terapeutę. Inne tablice komunikacyjne wewnętrzne można dobrać do środowisk, w których użytkownik potrzebuje stałego dostępu do AAC.

AAC nie wymaga „gotowości”

Dostęp do AAC nie powinien zależeć od wcześniejszego opanowania określonych umiejętności. Nie trzeba najpierw udowodnić rozumienia przyczynowości albo rozpoznawania określonej liczby symboli.

ASHA wskazuje, że nie istnieją konkretne warunki wstępne dotyczące wieku, zdolności poznawczych, języka lub sprawności ruchowej.

Ocena AAC powinna natomiast uwzględniać indywidualny profil osoby oraz sposób dostępu.

Dotyczy to również gabinetu logopedycznego. Specjalista powinien szukać możliwości zwiększenia dostępu do komunikacji, zamiast oczekiwać wcześniejszego „zasłużenia” na AAC.

Tablica może być używana przez dzieci i dorosłych

AAC nie jest rozwiązaniem przeznaczonym wyłącznie dla dzieci. Z komunikacji wspomagającej korzystają także młodzież i osoby dorosłe.

Potrzeba może mieć charakter rozwojowy albo nabyty. AAC może być stosowane między innymi u osób z afazją oraz innymi zaburzeniami komunikacji po uszkodzeniu neurologicznym.

W przypadku afazji ASHA również wskazuje na znaczenie podejścia multimodalnego oraz niskotechnologicznych i wysokotechnologicznych form AAC.

Dlatego stała tablica w gabinecie logopedycznym może zwiększać dostępność usług dla różnych grup użytkowników.

Tablica a plan terapeutyczny

Tablica AAC nie jest planem terapii ani zestawem celów logopedycznych. Nie określa również kolejności wykonywania ćwiczeń.

Plan wizualny służy przede wszystkim do przekazywania informacji o przebiegu zajęć. Tablica komunikacyjna służy natomiast do przekazywania własnych komunikatów.

Obie pomoce mogą znajdować się w tym samym gabinecie. Powinny jednak pełnić odmienne funkcje.

Jeżeli terapeuta wyłącznie pokazuje symbole użytkownikowi, wspiera rozumienie. Jeżeli użytkownik wykorzystuje tablicę do własnych wypowiedzi, realizuje funkcję ekspresyjną.

Ciągłość dostępu poza gabinetem

Komunikacja nie kończy się po wyjściu z gabinetu logopedycznego. Użytkownik potrzebuje języka również w klasie, domu i innych codziennych przestrzeniach. Dlatego warto tworzyć środowisko, w którym AAC pozostaje dostępne w różnych miejscach. Tablice środowiskowe mogą zawierać słownictwo dopasowane do konkretnego kontekstu. Nie oznacza to konieczności używania identycznej tablicy wszędzie. Ważniejsza jest ciągłość prawa do komunikacji.

Osobisty system AAC może stanowić główne połączenie między poszczególnymi środowiskami. W środowisku szkolnym podobną funkcję może pełnić tablica komunikacyjna do klasy i sali – PCS.

Lokalizacja tablicy ma znaczenie

Stała pomoc komunikacyjna powinna być fizycznie dostępna. Tablica umieszczona wysoko na ścianie może stać się jedynie dekoracją.

Użytkownik powinien móc swobodnie widzieć symbole i wskazywać je zgodnie ze swoim sposobem dostępu. Również terapeuta potrzebuje wygodnego dostępu podczas modelowania.

Warto uwzględnić oświetlenie oraz odległość od miejsca prowadzenia zajęć. Powierzchnia nie powinna być zasłaniana przez meble albo sprzęt.

Dostępność fizyczna jest częścią dostępności komunikacyjnej.

Wykonanie przeznaczone do codziennego użytkowania

Tablica ma format A2, czyli 42 × 59,4 cm. Została przygotowana jako stała pomoc do użytku wewnętrznego.

Wydruk wykonano na materiale typu blockout. Powierzchnia jest zabezpieczona laminatem matowym.

Matowe wykończenie ogranicza intensywne refleksy światła. Ma to znaczenie w gabinetach o zróżnicowanym oświetleniu.

Produkt jest wykonywany na zamówienie. Realizacja może potrwać do 10 dni roboczych.

Gabinet, w którym język jest naprawdę dostępny

Dobrze wyposażony gabinet logopedyczny nie powinien zapewniać wyłącznie materiałów do ćwiczenia języka. Powinien również dawać człowiekowi możliwość używania języka.

Stała tablica komunikacyjna może być jednym z elementów takiego środowiska. Umożliwia przekazywanie potrzeb, opinii, komentarzy oraz pytań.

Daje także możliwość odmowy, zmiany tematu i poproszenia o pomoc.

Jej wartość zależy jednak od sposobu używania. Sama obecność symboli na ścianie nie tworzy jeszcze komunikacji.

Potrzebny jest partner, który modeluje język, czeka na odpowiedź i traktuje komunikaty użytkownika poważnie.

W gabinecie logopedycznym AAC nie powinno być dodatkiem wyciąganym dopiero wtedy, gdy mowa zawodzi. Powinno być dostępne zawsze wtedy, gdy zwiększa możliwości skutecznego uczestnictwa w rozmowie.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. Augmentative and Alternative Communication (AAC). Practice Portal.

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. DOI: 10.3109/07434618.2015.1052153.

Millar, D. C., Light, J. C., & Schlosser, R. W. (2006). The Impact of Augmentative and Alternative Communication Intervention on the Speech Production of Individuals With Developmental Disabilities: A Research Review. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 49(2), 248–264.

Schlosser, R. W., & Wendt, O. (2008). Effects of Augmentative and Alternative Communication Intervention on Speech Production in Children With Autism: A Systematic Review. American Journal of Speech-Language Pathology, 17(3), 212–230. DOI: 10.1044/1058-0360(2008/021).

Sennott, S. C., Light, J. C., & McNaughton, D. (2016). AAC Modeling Intervention Research Review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 41(2), 101–115. DOI: 10.1177/1540796916638822.

O’Neill, T., Light, J., & Pope, L. (2018). Effects of Interventions That Include Aided Augmentative and Alternative Communication Input on the Communication of Individuals With Complex Communication Needs: A Meta-Analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(7), 1743–1765. DOI: 10.1044/2018_JSLHR-L-17-0132.