AAC dostępne w klasie przez cały dzień

Klasa i sala edukacyjna są środowiskami, w których komunikacja odbywa się przez wiele godzin każdego dnia. Uczeń odpowiada na pytania, komentuje wydarzenia, reaguje na zachowanie innych osób, dokonuje wyborów, prosi o pomoc, odmawia, negocjuje i uczestniczy w rozmowach z rówieśnikami. Osoba korzystająca z komunikacji alternatywnej i wspomagającej potrzebuje dostępu do języka również podczas tych zwyczajnych sytuacji, a nie wyłącznie podczas indywidualnej terapii.

Stała tablica z symbolami Mówik może być jednym z elementów środowiska komunikacyjnego klasy. Pozostaje dostępna w konkretnym miejscu i może być wykorzystywana zarówno przez użytkownika AAC, jak i przez jego partnerów. Nie zastępuje indywidualnego komunikatora, książki komunikacyjnej ani innych sposobów porozumiewania się. Stanowi dodatkowe rozwiązanie niskotechnologiczne, które można wykorzystywać razem z gestami, mową, mimiką, pismem i urządzeniami generującymi mowę.

Takie podejście odpowiada multimodalnemu rozumieniu AAC. Nie chodzi o wybór jednej metody, lecz o zapewnienie człowiekowi dostępu do sposobów komunikowania się odpowiednich do jego potrzeb, sytuacji i rozmówcy.

Symbole Mówik i spójność graficzna

Produkt wykorzystuje symbole Mówik. Oficjalny serwis MÓWik wskazuje, że biblioteka wykorzystywana w oprogramowaniu MÓWik i MÓWik PRINT obejmuje ponad 15 000 znaków oraz słownictwo charakterystyczne dla języka polskiego.

Dla osoby korzystającej z oprogramowania MÓWik obecność tych samych reprezentacji graficznych na stałej powierzchni w klasie może pomagać zachować spójność wizualną pomiędzy różnymi narzędziami. Nie oznacza to jednak, że tablica jest kopią programu lub jego zamiennikiem. Jest fizyczną pomocą wykorzystującą symbole Mówik, a nie urządzeniem ani oprogramowaniem MÓWik.

Takie rozróżnienie jest istotne. Program komunikacyjny może zapewniać rozbudowany zasób słownictwa, dynamiczną nawigację i syntezę mowy. Stała plansza spełnia inną funkcję: udostępnia określony zestaw języka bez konieczności uruchamiania urządzenia i może być wykorzystywana przez całą grupę.

Różne części mowy zamiast zbioru rzeczowników

Na tablicy znajdują się między innymi zaimki, czasowniki, rzeczowniki, przymiotniki, gotowe wyrażenia i pytania. Jest to ważne, ponieważ komunikacja nie polega wyłącznie na wskazywaniu nazw przedmiotów.

Rzeczowniki pozwalają powiedzieć, o czym mówimy, ale dopiero dostęp do innych kategorii językowych umożliwia tworzenie bardziej zróżnicowanych komunikatów. Czasowniki pozwalają mówić o działaniach. Określenia pomagają oceniać i opisywać. Pytania umożliwiają zdobywanie informacji, a wyrażenia społeczne wspierają podtrzymywanie interakcji.

Osoba korzystająca z AAC powinna mieć możliwość powiedzenia czegoś, czego partner wcześniej nie przewidział. Dlatego język nie powinien być ograniczony do kilku komunikatów typu „chcę”, „pić”, „toaleta” czy „przerwa”.

Komunikacja w klasie to nie tylko odpowiadanie nauczycielowi

Środowisko szkolne sprzyja sytuacjom, w których dorosły zadaje pytanie i zna prawidłową odpowiedź. Jest to naturalny element nauczania, ale nie powinien stać się dominującym sposobem korzystania z AAC.

Jeżeli tablica jest używana przede wszystkim do poleceń „pokaż”, „znajdź”, „gdzie jest?” albo „co to?”, użytkownik otrzymuje niewiele okazji do samodzielnego inicjowania rozmowy. Tymczasem komunikacja wymaga możliwości komentowania, zadawania własnych pytań, wyrażania opinii, protestowania i zmieniania tematu.

Badania dotyczące szkolenia partnerów komunikacyjnych wskazują na znaczenie między innymi wspomaganego modelowania, pozostawiania czasu na odpowiedź i stosowania pytań otwartych. Meta-analiza Kent-Walsh i współpracowników objęła 17 badań i wykazała wysoką skuteczność interwencji skierowanych do partnerów AAC.

Partner komunikacyjny również wskazuje symbole

Tablica nie jest pomocą, której ma używać wyłącznie uczeń. Partner może sam wskazywać symbole podczas swoich wypowiedzi. Takie działanie określane jest jako wspomagane modelowanie języka.

Nauczyciel może podczas rozmowy powiedzieć „myślę, że to trudne” i wskazać wybrane elementy na planszy. Asystent może skomentować zakończenie aktywności. Rówieśnik może zaproponować wspólne działanie. Nie trzeba symbolizować każdego wypowiadanego słowa ani wymagać od użytkownika natychmiastowego powtórzenia.

Przegląd systematyczny Biggs, Carter i Gilson obejmował 48 badań dotyczących aided AAC modeling u dzieci ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi. Autorzy opisali korzystne wyniki dla różnych aspektów komunikacji ekspresyjnej, jednocześnie wskazując na zróżnicowanie stosowanych procedur.

Stała powierzchnia jako element środowiska komunikacyjnego

Jedną z praktycznych cech tablicy umieszczonej w sali jest jej dostępność. Nie wymaga ładowania baterii ani uruchamiania aplikacji. Może znajdować się w miejscu, gdzie odbywają się zajęcia i rozmowy, dzięki czemu partnerzy mają możliwość sięgania do symboli bez organizowania osobnej sytuacji terapeutycznej.

Sama obecność powierzchni nie wystarcza jednak do stworzenia dostępnego środowiska. Znaczenie ma sposób wykorzystania. Tablica zamontowana zbyt wysoko, zasłonięta meblem albo używana wyłącznie podczas ćwiczeń będzie miała ograniczoną funkcjonalność.

Warto umieścić ją w miejscu, do którego użytkownik może swobodnie podejść. Trzeba uwzględnić wzrost dzieci, osoby korzystające z wózka oraz zakres ruchu potrzebny do wskazywania poszczególnych pól.

Tablica klasowa nie zastępuje indywidualnego AAC

Jeżeli uczeń posiada własny komunikator, powinien mieć do niego dostęp również w sali wyposażonej w dużą tablicę. Stała powierzchnia nie jest uzasadnieniem dla pozostawiania osobistego systemu w gabinecie, plecaku lub innym pomieszczeniu.

Indywidualny system zawiera język dobrany do konkretnego człowieka i powinien towarzyszyć mu w różnych środowiskach. Tablica klasowa ma inną funkcję. Jest wspólnym zasobem dostępnym w jednym miejscu i może stanowić dodatkowe rozwiązanie low-tech.

Oba narzędzia mogą zatem współistnieć. Użytkownik może w jednej rozmowie skorzystać z tablicy, własnego MÓWika, gestu, mowy albo pisma. Najważniejsze jest przekazanie znaczenia, a nie przestrzeganie zasady korzystania wyłącznie z jednego kanału.

AAC i aplikacja MÓWik

MÓWik jest polskim oprogramowaniem do komunikacji wspomagającej i alternatywnej przeznaczonym na urządzenia z systemem Android. Program wykorzystuje symbole, pozwala tworzyć komunikaty oraz generować wypowiedź głosową.

Fizyczna tablica może być używana również przez osoby, które korzystają z tego oprogramowania. Zachowanie podobnego systemu graficznego może ułatwiać partnerom rozpoznawanie słownictwa oraz pozwalać wykorzystywać część tych samych reprezentacji w środowisku klasy.

Nie należy jednak oczekiwać identycznego zakresu języka. Dynamiczny komunikator może zawierać tysiące elementów i kolejne poziomy słownictwa. Stała tablica ma ograniczoną powierzchnię, dlatego dobór znajdujących się na niej słów musi być bardziej selektywny.

Format A2

Produkt ma format A2 – 420 × 594 mm. Wielkość pozwala umieścić tablicę w sali bez zajmowania powierzchni wymaganej przez większe modele.

A2 może być przydatne tam, gdzie powierzchnia montażowa jest ograniczona albo użytkownik korzysta z tablicy z niewielkiej odległości. Jednocześnie przed zamontowaniem należy sprawdzić, czy wielkość poszczególnych pól odpowiada możliwościom wzrokowym i ruchowym konkretnej osoby.

Nie istnieje jeden format odpowiedni dla każdego użytkownika. Osoba wymagająca większych pól lub innego sposobu dostępu może potrzebować indywidualnego rozwiązania.

Materiał przeznaczony do zastosowania wewnętrznego

Tablica wykonywana jest na materiale typu blockout i zabezpieczana laminatem matowym. Aktualna karta produktu wskazuje również druk ekosolwentowy.

Matowa powierzchnia jest praktyczna w pomieszczeniach, w których odbicia światła mogą utrudniać odczytywanie elementów. Nadal jednak warto zwrócić uwagę na miejsce montażu, kierunek światła oraz odległość użytkownika od tablicy.

Produkt przeznaczony jest do zastosowania wewnątrz budynku. Do montażu na zewnątrz należy wybierać produkty wykonane na podłożu odpowiednim do warunków zewnętrznych.

Rówieśnicy jako partnerzy komunikacyjni

Znaczna część komunikacji w szkole odbywa się między uczniami. Są to rozmowy podczas pracy grupowej, przerw, wspólnych aktywności, zabawy, konfliktów i codziennych sytuacji społecznych. Dlatego AAC nie powinno funkcjonować wyłącznie w relacji uczeń–dorosły.

Duża powierzchnia umieszczona w sali może być dostępna także dla rówieśników. Nie oznacza to, że wszyscy uczniowie mają obowiązek porozumiewać się symbolami. Mogą jednak nauczyć się wskazywać wybrane elementy podczas rozmowy z osobą korzystającą z AAC.

Ważne jest zachowanie naturalnego charakteru interakcji. Użytkownik nie powinien stawać się obiektem demonstracji ani ćwiczenia dla klasy.

Tablica komunikacyjna nie jest planem dnia

Wizualny plan dnia, kodeks klasowy i tablica komunikacyjna mogą wykorzystywać symbole graficzne, ale mają różne funkcje. Plan przede wszystkim informuje użytkownika o kolejności zdarzeń. Kodeks przekazuje zasady. Instrukcja wizualna pokazuje sposób wykonania czynności. Tablica AAC daje natomiast użytkownikowi możliwość przekazywania własnych treści.

To rozróżnienie pomaga uniknąć sytuacji, w której każda pomoc z symbolami jest określana jako komunikacja alternatywna. Wizualne wsparcie rozumienia może być bardzo wartościowe, ale nie zastępuje języka pozwalającego człowiekowi samodzielnie wypowiadać się.

W sali mogą oczywiście funkcjonować wszystkie te rozwiązania jednocześnie. Ich role powinny być jednak jasno określone.

Wykorzystanie przez zespół

Nauczyciel, pedagog, logopeda, terapeuta, pomoc nauczyciela i inni pracownicy powinni znać podstawowe zasady korzystania z AAC w środowisku klasy. Badanie Leatherman i Wegner dotyczące doświadczeń nauczycieli pracujących z uczniami korzystającymi z urządzeń generujących mowę wskazywało między innymi na znaczenie wiedzy, współpracy, materiałów, sposobów nauczania i organizacji wsparcia.

Stała tablica może ułatwiać zespołowi korzystanie z symboli podczas codziennych interakcji, ale sama nie zastąpi przygotowania partnerów. Warto ustalić wspólne zasady: powierzchnia pozostaje dostępna, partnerzy mogą z niej modelować, użytkownik otrzymuje czas na odpowiedź, a komunikaty takie jak odmowa czy protest są traktowane jako rzeczywiste wypowiedzi.

Takie podejście jest ważniejsze niż oczekiwanie określonej liczby wskazań podczas lekcji.

Dostęp do języka także poza zadaniem

Uczeń potrzebuje możliwości komunikowania się nie tylko wtedy, gdy odpowiada na pytanie z programu nauczania. Może chcieć opowiedzieć o wydarzeniu z domu, powiedzieć coś koledze, zaprotestować przeciwko aktywności albo zwrócić uwagę na coś, co wydarzyło się w sali.

Jeżeli narzędzie jest udostępniane wyłącznie na czas ćwiczeń, jego funkcja komunikacyjna zostaje znacznie ograniczona. Stała plansza pozwala pozostawić część języka dostępną również w tych momentach, których nauczyciel wcześniej nie zaplanował.

Najważniejszym kryterium nie jest liczba użytych symboli. Jest nim możliwość przekazania znaczącego komunikatu i uzyskania odpowiedzi od partnera.

Dla szkół, przedszkoli i placówek terapeutycznych

Produkt może być wykorzystywany w szkołach, przedszkolach, placówkach specjalistycznych, gabinetach i innych salach, w których przebywają osoby korzystające z symboli Mówik. O przydatności konkretnego rozwiązania powinny decydować potrzeby użytkowników, sposób dostępu oraz charakter codziennych sytuacji komunikacyjnych.

W większych placówkach jedna powierzchnia może być elementem szerszego systemu obejmującego indywidualne komunikatory, dodatkowe tablice w innych pomieszczeniach, plany, oznaczenia przestrzeni i przygotowanych partnerów komunikacyjnych.

Nie chodzi o umieszczanie symboli na każdej ścianie. Ważniejsze jest zapewnienie narzędzia tam, gdzie rzeczywiście odbywa się komunikacja.

Realizacja zamówienia

Standardowy czas realizacji wynosi do 10 dni roboczych. Cena produktu wynosi obecnie 139 zł.

W przypadku zamówień instytucjonalnych możliwe jest przygotowanie faktury proforma oraz ustalenie odroczonego terminu płatności. Kontakt w sprawie zamówień dla placówek: biuro@sklep-aac.pl, tel. 602 257 245.

Komunikacja wymaga partnera

Tablica może zapewnić dostęp do symboli, ale nie przeprowadzi rozmowy za ludzi. Znaczenie pomocy pojawia się wtedy, gdy użytkownik ma możliwość wskazania komunikatu, a druga osoba zauważa go i reaguje.

Dlatego równie ważne jak format, materiał czy system graficzny są zachowania partnerów. Modelowanie, oczekiwanie, odpowiadanie na inicjatywy i pozostawienie przestrzeni do powiedzenia czegoś nieprzewidzianego sprawiają, że tablica może funkcjonować jako rzeczywiste narzędzie językowe.

Jej zadaniem nie jest nauczenie ucznia wskazywania właściwego obrazka. Ma zwiększać dostęp do możliwości wypowiadania się w miejscu, w którym użytkownik spędza znaczną część dnia.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. Augmentative and Alternative Communication (AAC). ASHA Practice Portal.
ASHA – Augmentative and Alternative Communication

Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic Review of Interventions Involving Aided AAC Modeling for Children With Complex Communication Needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443–473.
DOI: 10.1352/1944-7558-123.5.443

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284.
DOI: 10.3109/07434618.2015.1052153

Leatherman, E. M., & Wegner, J. R. (2022). Augmentative and Alternative Communication in the Classroom: Teacher Practices and Experiences. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 53(3), 874–893.
DOI: 10.1044/2022_LSHSS-21-00125

MÓWik. Symbole MÓWik. Oficjalna strona producenta systemu symboli.
MÓWik – symbole