AAC dostępne tam, gdzie odbywa się codzienne życie

Dom jest jednym z najważniejszych środowisk komunikacyjnych człowieka. To właśnie tutaj odbywają się rozmowy podczas posiłków, przygotowania do wyjścia, wspólne planowanie, odpoczynek, zabawa, negocjowanie, odmawianie, komentowanie i opowiadanie o wydarzeniach. Osoba korzystająca z komunikacji alternatywnej i wspomagającej potrzebuje dostępu do języka również podczas tych naturalnych sytuacji, a nie wyłącznie podczas terapii.

Stała powierzchnia z symbolami Mówik może być jednym z elementów tak zorganizowanego środowiska. Tablica ma format 90 × 60 cm i zawiera różne części mowy, przestrzeń na symbole indywidualne oraz część przeznaczoną do układania planu dnia. Jej funkcją jest zapewnienie dodatkowego, niskotechnologicznego sposobu komunikowania się w miejscu, w którym użytkownik spędza znaczną część czasu.

Nie oznacza to zastępowania indywidualnego systemu AAC. Osoba może równocześnie korzystać z własnego komunikatora, książki komunikacyjnej, gestów, mimiki, mowy, pisma i innych dostępnych sposobów przekazywania znaczeń. ASHA podkreśla, że AAC ma charakter multimodalny, a wybór narzędzi powinien odpowiadać potrzebom konkretnej osoby, środowisku i sytuacjom komunikacyjnym.

Symbole Mówik w stałej pomocy komunikacyjnej

Produkt wykorzystuje symbole Mówik. Jest to szczególnie istotne dla osób, które spotykają się z tą reprezentacją graficzną również w innych materiałach lub korzystają z oprogramowania MÓWik. Sam program jest systemem AAC przeznaczonym na urządzenia z Androidem. Umożliwia wybieranie symboli, tworzenie komunikatów i odtwarzanie wypowiedzi głosowej.

Fizyczna tablica pełni jednak inną funkcję niż aplikacja. Nie posiada dynamicznych ekranów ani syntezy mowy, ale pozostaje stale dostępna w określonym miejscu. Może być wykorzystywana przez użytkownika, członków rodziny oraz inne osoby przebywające w domu. Nie wymaga ładowania baterii ani uruchamiania urządzenia.

Zachowanie podobnego systemu graficznego w kilku narzędziach może również ułatwić partnerom odnajdywanie potrzebnych elementów. Nie należy jednak zakładać, że samo rozpoznawanie znaków oznacza kompetencję komunikacyjną. Symbol staje się funkcjonalną częścią języka wtedy, gdy użytkownik może wykorzystywać go do przekazywania własnych znaczeń.

Nie tylko „jeść”, „pić” i „toaleta”

Domowa komunikacja nie może ograniczać się do przekazywania podstawowych potrzeb. Człowiek nie rozmawia z rodziną wyłącznie po to, żeby poprosić o jedzenie, picie lub pomoc. Potrzebuje także komentować, protestować, pytać, żartować, oceniać, wybierać, zmieniać zdanie i inicjować własne tematy.

Dlatego na tablicy znajdują się elementy należące do różnych części mowy. Taka organizacja daje większą możliwość łączenia znaczeń niż zestaw ograniczony wyłącznie do rzeczowników. Użytkownik może wykorzystywać słownictwo w różnych sytuacjach i funkcjach komunikacyjnych, zależnie od swoich możliwości oraz potrzeb.

Ważne jest przy tym, aby nie ograniczać dostępnego języka wyłącznie do tego, co osoba potrafi już dziś wskazać samodzielnie. System AAC powinien zapewniać przestrzeń do rozwijania nowych sposobów wypowiadania się.

Partner komunikacyjny także korzysta z tablicy

AAC nie polega na umieszczeniu zestawu symboli przed użytkownikiem i oczekiwaniu, że sam odkryje sposób ich używania. Partner może również wskazywać elementy podczas własnej wypowiedzi. ASHA opisuje augmented input, określane również jako aided language modeling, jako strategię, w której partner łączy mowę z użyciem symboli AAC.

W domu może odbywać się to bez tworzenia specjalnej sesji terapeutycznej. Podczas posiłku partner może wskazać „dobre”, „jeszcze” albo „nie chcę”. Przy przygotowaniu do wyjścia może modelować słowa związane z czasem, miejscem lub czynnością. Podczas wspólnego odpoczynku można komentować to, co właśnie dzieje się w otoczeniu.

Przeglądy badań dotyczących wspomaganego modelowania wskazują, że naturalni partnerzy komunikacyjni — w tym rodzice, nauczyciele, rówieśnicy i inni dorośli — mogą nauczyć się stosowania takich strategii. Biggs, Carter i Gilson opisali badania obejmujące ponad 100 dorosłych partnerów oraz ponad 150 rówieśników realizujących interwencje oparte na aided AAC modeling.

Dom nie powinien zamieniać się w gabinet

Wprowadzanie AAC do codzienności nie oznacza konieczności nieustannego prowadzenia ćwiczeń. Rodzic, partner, rodzeństwo czy dziadkowie pozostają przede wszystkim rozmówcami. Naturalne interakcje rodzinne stwarzają wystarczająco wiele okazji do korzystania z języka.

Tablica nie powinna więc służyć głównie do poleceń „pokaż”, „znajdź”, „gdzie jest?” albo „co to?”. Takie pytania mogą czasem pojawić się w sytuacji edukacyjnej, ale nie są tym samym co swobodna rozmowa. W komunikacji szczególne znaczenie ma możliwość samodzielnego inicjowania, zmiany tematu i przekazania treści, której partner wcześniej nie zna.

ASHA wskazuje, że partnerzy osób korzystających z AAC wymagają między innymi umiejętności aktywnego słuchania, zwiększania czasu oczekiwania oraz wspierania komunikacji w różnych kontekstach.

Plan dnia i komunikacja – dwie różne funkcje

Na powierzchni znajduje się także przestrzeń pozwalająca tworzyć plan dnia. To praktyczne połączenie, ale warto wyraźnie rozróżnić funkcje obu elementów.

Plan dnia przede wszystkim przekazuje użytkownikowi informację o kolejności zdarzeń. Część komunikacyjna pozwala użytkownikowi przekazywać własne informacje innym osobom.

Plan może więc pokazać, że po śniadaniu nastąpi spacer. AAC pozwala natomiast powiedzieć, że użytkownik chce wyjść później, nie chce spaceru, ma inne zdanie albo potrzebuje dodatkowej informacji.

Obie funkcje mogą wzajemnie się uzupełniać. Nie powinny być jednak traktowane jako to samo. Wizualizacja harmonogramu wspiera orientację w wydarzeniach, natomiast system komunikacyjny daje możliwość aktywnego udziału w rozmowie.

Miejsce na symbole indywidualne

Każdy dom ma własny język codzienności. Różnią się członkowie rodziny, zwierzęta, miejsca, zainteresowania, ulubione aktywności i wydarzenia, które regularnie pojawiają się w rozmowach. Dlatego tablica pozostawia przestrzeń na symbole dobrane do potrzeb konkretnego użytkownika.

Nie ma potrzeby wypełniania wszystkich pól natychmiast. Lepiej obserwować rzeczywiste sytuacje komunikacyjne i dodawać te elementy, których brak rzeczywiście ogranicza możliwość wypowiedzi. Może to być imię osoby, nazwa ważnego miejsca, określona aktywność albo temat charakterystyczny dla życia rodziny.

ASHA zwraca uwagę, że rodzina i inni bliscy partnerzy wnoszą ważną wiedzę o codziennych potrzebach osoby używającej AAC. Ich udział może mieć znaczenie przy wyborze słownictwa i sposobu organizacji systemu.

Mówik na tablecie i tablica mogą współistnieć

Jeżeli osoba korzysta z aplikacji MÓWik na tablecie, obecność tablicy nie oznacza, że urządzenie powinno zostać odłożone. Indywidualny komunikator zwykle daje znacznie większy dostęp do słownictwa i może towarzyszyć użytkownikowi w wielu środowiskach.

Stała powierzchnia ma inne zalety. Pozostaje w jednym miejscu, nie wymaga zasilania i może być używana także przez partnerów. Może również stanowić jedno z rozwiązań dostępnych w sytuacji, w której podstawowe urządzenie jest chwilowo niedostępne.

AAC nie wymaga wyboru pomiędzy technologią a rozwiązaniem papierowym lub drukowanym. ASHA wskazuje, że zarówno systemy elektroniczne, jak i niskotechnologiczne mogą należeć do repertuaru jednej osoby.

Format 90 × 60 cm

Duży format 90 × 60 cm pozwala na stałe umieszczenie tablicy w części wspólnej domu lub innym miejscu, w którym regularnie odbywają się interakcje. Nie należy jednak montować jej tam wyłącznie dlatego, że znajduje się wolna powierzchnia ściany.

Najważniejsza jest dostępność dla użytkownika. Należy uwzględnić jego wzrost, pozycję siedzącą lub stojącą, sposób poruszania się i zakres ruchu. Osoba powinna mieć możliwość dosięgnięcia potrzebnych pól bez konieczności proszenia dorosłego o przyniesienie pomocy.

Trzeba również zwrócić uwagę na oświetlenie i odległość. Duża tablica umieszczona w miejscu dobrze widocznym dla rodziny może nie być funkcjonalna dla użytkownika, jeśli znajduje się zbyt wysoko albo zbyt daleko.

Bez ograniczania AAC do określonej diagnozy

Tablica nie jest rozwiązaniem przeznaczonym wyłącznie dla osób z jedną konkretną diagnozą. Potrzeba komunikacji alternatywnej lub wspomagającej może wynikać z bardzo różnych sytuacji rozwojowych, neurologicznych i ruchowych.

ASHA podkreśla, że decyzje dotyczące AAC powinny uwzględniać indywidualne możliwości wzrokowe, słuchowe, sensoryczno-ruchowe, językowe, poznawcze oraz potrzeby komunikacyjne. Nie istnieje jeden zestaw warunków wstępnych, który osoba musi spełnić, aby można było rozważać AAC.

Dlatego również przy wyborze fizycznej tablicy należy patrzeć przede wszystkim na użytkownika: sposób wskazywania, rozumienie reprezentacji, zakres ruchu oraz sytuacje, w których rozwiązanie ma być wykorzystywane.

Dla dzieci i osób dorosłych

Choć część z planem dnia może kojarzyć się przede wszystkim z pracą z dziećmi, sama komunikacja alternatywna i wspomagająca nie ma ograniczenia wiekowego. Z różnych form AAC korzystają również osoby dorosłe z nabytymi zaburzeniami komunikacji oraz osoby z chorobami postępującymi.

W przypadku dorosłego szczególnego znaczenia nabiera adekwatność słownictwa. Materiał nie powinien infantylizować użytkownika tylko dlatego, że korzysta on z symboli. Jeżeli gotowy zakres nie odpowiada jego rolom, relacjom i codziennym tematom, potrzebna będzie modyfikacja lub bardziej indywidualne rozwiązanie.

Znaczenie partnerów komunikacyjnych pozostaje istotne również w przypadku osób dorosłych. Literatura dotycząca nabytych zaburzeń komunikacji wskazuje na ich rolę w podtrzymywaniu skutecznej interakcji oraz wspieraniu wykorzystywania strategii AAC.

Materiał i wykonanie

Produkt wykonywany jest na materiale typu blockout i zabezpieczony laminatem matowym. Jest przeznaczony do wykorzystania wewnątrz pomieszczeń jako stała powierzchnia komunikacyjna.

Matowe wykończenie ogranicza uciążliwe refleksy w porównaniu z powierzchnią błyszczącą, jednak nadal należy dobrać miejsce montażu w sposób zapewniający odpowiednią widoczność.

Realizacja zamówienia trwa do 10 dni roboczych.

Dostęp do języka zamiast kolejnego zestawu obrazków

Najważniejszą funkcją produktu nie jest samo posiadanie symboli w domu. Narzędzie ma znaczenie wtedy, gdy człowiek może z niego korzystać do przekazywania własnych treści, a partner reaguje na przekazany komunikat.

Tablica może ułatwić dostęp do części słownictwa, wspomóc modelowanie oraz pozostawać stale dostępna podczas naturalnych sytuacji rodzinnych. Nie zastąpi jednak indywidualnej oceny potrzeb ani kompetentnego partnera komunikacyjnego.

Celem nie jest nauczenie użytkownika wskazywania prawidłowych pól. Celem jest stworzenie kolejnej możliwości zadania pytania, wyrażenia opinii, odmowy, komentarza, potrzeby i wszystkiego tego, co człowiek rzeczywiście chce powiedzieć.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. Augmentative and Alternative Communication (AAC). ASHA Practice Portal.
ASHA – Augmentative and Alternative Communication

Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2019). A Scoping Review of the Involvement of Children’s Communication Partners in Aided Augmentative and Alternative Communication Modeling Interventions. American Journal of Speech-Language Pathology, 28(2), 743–758.
Biggs, Carter & Gilson 2019 – DOI

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284.
Kent-Walsh i wsp. 2015 – DOI

Light, J., & McNaughton, D. (2014). Communicative Competence for Individuals who Require Augmentative and Alternative Communication: A New Definition for a New Era of Communication? Augmentative and Alternative Communication, 30(1), 1–18.
Light & McNaughton 2014 – DOI

MÓWik. Oprogramowanie do komunikacji wspomagającej i alternatywnej.
MÓWik – oficjalna strona programu