Lista obecności AAC

to zestaw dwóch materiałów PDF przeznaczonych do wykorzystania w szkole i przedszkolu. Pakiet powstał z myślą o dzieciach oraz uczniach korzystających z komunikacji alternatywnej i wspomagającej, a także o osobach, które potrzebują wizualnego wsparcia rozumienia i wypowiadania komunikatów.

Zestaw zawiera dwie oddzielne wersje: „Lista obecności – przedszkole” oraz „Lista obecności – szkoła”. Każdy plik składa się z ośmiu stron. Materiał wykorzystuje symbole PCS połączone z tekstem oraz uporządkowanym układem graficznym.

Lista obecności może oczywiście służyć do ustalenia, kto danego dnia przyszedł do szkoły albo przedszkola. Jej funkcja jest jednak znacznie szersza. Codzienna rutyna może stać się naturalną sytuacją komunikacyjną, podczas której dziecko pyta o inne osoby, odpowiada na pytania, komentuje, przekazuje informacje i mówi o sobie.

Takie podejście jest zgodne ze współczesnym rozumieniem AAC. Komunikacja alternatywna i wspomagająca nie powinna ograniczać się do ćwiczeń prowadzonych wyłącznie podczas terapii. ASHA wskazuje na znaczenie stosowania AAC w naturalnych środowiskach oraz podczas rzeczywistych sytuacji społecznych. Istotne jest również zapewnienie możliwości korzystania z różnych form komunikacji w środowisku szkolnym.

Lista obecności jako okazja do komunikacji

Sprawdzenie obecności jest jedną z najbardziej przewidywalnych czynności wykonywanych w grupie przedszkolnej albo klasie. Powtarza się regularnie, dotyczy konkretnych osób i ma czytelny kontekst.

Właśnie dlatego może tworzyć wartościową okazję do komunikacji.

Zamiast ograniczać aktywność dziecka do odpowiedzi na pytanie nauczyciela „Kto dziś jest?”, można rozwijać tę sytuację w wielu kierunkach:

Kogo nie ma?

Gdzie jest?

Czy przyjdzie później?

Kiedy wróci?

Dlaczego go lub jej nie ma?

Kto jest w domu?

Takie pytania znajdują się bezpośrednio w zestawie.

Dzięki temu sprawdzanie obecności przestaje być jedynie zadaniem organizacyjnym. Może stać się punktem wyjścia do rozmowy o osobach, wydarzeniach i zmianach zachodzących w najbliższym otoczeniu.

Ma to szczególne znaczenie w AAC. Osoba korzystająca ze wspomagających sposobów komunikacji potrzebuje nie tylko możliwości proszenia o przedmioty. Potrzebuje również języka pozwalającego zdobywać informacje, komentować, nawiązywać kontakt oraz uczestniczyć w rozmowach społecznych.

Aktualna wersja Communication Bill of Rights podkreśla między innymi prawo osoby z niepełnosprawnością do pełnego uczestnictwa jako partner komunikacyjny, budowania relacji, otrzymywania informacji oraz wyrażania własnych preferencji, uczuć, komentarzy i opinii.

Dwie wersje – lista obecności do szkoły i przedszkola

W pakiecie otrzymujesz dwa pliki PDF.

Pierwszy został przygotowany dla przedszkola. Na głównej planszy znajdują się komunikaty: dziś jest w przedszkolu, nie ma w przedszkolu, jest w domu.

Drugi plik został przygotowany analogicznie dla szkoły. W tej wersji pojawiają się odpowiedni

Pozostałe części obu materiałów mają podobną strukturę. Dzięki temu można wykorzystywać ten sam model pracy w różnych placówkach bez konieczności samodzielnego przerabiania plansz.

„Gdzie jest?” – rozmowa o osobach i miejscach

Druga strona materiału rozwija podstawową informację o obecności poprzez pytanie „Gdzie jest?”.

W wersji przedszkolnej dostępne są między innymi komunikaty:

• w domu,
• w przedszkolu,
• u lekarza,
• na terapii,
• na spacerze,
• na wycieczce,
• na wakacjach,
• w świetlicy.

W pliku szkolnym znajduje się analogiczny zestaw z komunikatem „w szkole”.

Takie słownictwo umożliwia rozwinięcie prostej informacji „nie ma” w bardziej precyzyjny komunikat.

Nieobecność koleżanki może oznaczać, że jest w domu. Ktoś inny może być u lekarza, na terapii albo na wakacjach. Uczeń może również przebywać w innej części placówki.

Dla użytkownika AAC dostęp do takich informacji ma znaczenie społeczne. Pozwala lepiej rozumieć zmiany w grupie oraz pytać o osoby, które są dla niego ważne.

„Dlaczego nie ma?” – język do wyjaśniania sytuacji

Kolejna plansza została poświęcona możliwym przyczynom nieobecności.

Znajdują się na niej komunikaty:

• jest chory,
• ma wolne,
• przyjdzie później,
• wróci jutro,
• jest u lekarza,
• jest na wakacjach,
• nie wiem,
• wyszedł wcześniej.

Szczególnie istotny jest komunikat „nie wiem”. Dobra komunikacja nie polega na wymaganiu od użytkownika zawsze poprawnej odpowiedzi. Człowiek potrzebuje również możliwości zakomunikowania braku wiedzy, niepewności albo potrzeby uzyskania dodatkowych informacji.

Dzięki temu materiał może być wykorzystywany nie tylko do rozpoznawania symboli. Pozwala budować krótkie wymiany komunikacyjne:

„Gdzie jest Ola?”

„Nie wiem.”

„Czy przyjdzie później?”

„Chyba.”

Takie sytuacje znacznie bardziej przypominają rzeczywistą rozmowę niż zadania polegające wyłącznie na wskazywaniu odpowiedniego obrazka.

Pytania – ważna funkcja komunikacyjna

Osobna plansza zawiera pytania związane z obecnością i nieobecnością.

Użytkownik może między innymi zapytać:

Kto dziś jest?

Kogo nie ma?

Gdzie jest…?

Czy … jest dzisiaj?

Dlaczego go / jej nie ma?

Czy przyjdzie później?

Kiedy wróci?

Kto jest w domu?

To ważny element zestawu.

W praktyce AAC dorosły często znajduje się w roli osoby zadającej pytania, a użytkownik AAC ma na nie odpowiadać. Taki układ łatwo prowadzi do komunikacji przypominającej testowanie wiedzy.

Tymczasem kompetentny partner komunikacyjny powinien tworzyć także przestrzeń do inicjowania komunikacji przez użytkownika. Badania dotyczące instruktażu partnerów komunikacyjnych wskazują między innymi na znaczenie takich strategii jak modelowanie AAC, oczekiwanie oraz stosowanie pytań otwartych.

Plansza „Pytania” pozwala więc odwrócić tradycyjny schemat. To dziecko może zainteresować się nieobecną osobą i rozpocząć rozmowę.

Odpowiedzi – nie tylko „tak” i „nie”

W zestawie znajduje się także oddzielna plansza z odpowiedziami:

tak, nie, jest, nie ma, nie wiem, później, jutro, chyba.

Ten niewielki zestaw słów pozwala prowadzić wiele krótkich wymian.

„Czy Kuba jest?”

„Nie.”

„Przyjdzie później?”

„Chyba.”

„Kiedy będzie?”

„Jutro.”

Nie chodzi więc o mechaniczne ćwiczenie symboli. Poszczególne karty można traktować jako dostępne elementy języka używane w konkretnej, powtarzalnej sytuacji.

Badania nad aided AAC input wskazują, że strategie polegające na równoczesnym używaniu mowy oraz wskazywaniu elementów systemu AAC mogą wspierać zarówno ekspresję, jak i rozumienie języka u osób z niezaspokojonymi potrzebami komunikacyjnymi.

„Ja dzisiaj…” – użytkownik AAC mówi również o sobie

Lista obecności nie powinna koncentrować się wyłącznie na innych osobach. Dlatego w zestawie znajduje się plansza „Ja dzisiaj…”.

W wersji przedszkolnej użytkownik znajdzie między innymi komunikaty:

jestem w przedszkolu, jestem w domu, przyszedłem, przyszłam, z mamą, z tatą, z babcią, z dziadkiem.

W wersji szkolnej komunikat został dostosowany do środowiska i brzmi „jestem w szkole”.

Pozwala to wykorzystać poranną rutynę do przekazania informacji o własnym doświadczeniu.

Uczeń może zakomunikować, że przyszedł z tatą. Dziecko może powiedzieć, że przyprowadziła je babcia. Można również wykorzystać symbole jako punkt wyjścia do dalszej rozmowy.

Tak rozumiana lista obecności wspiera przesunięcie uwagi z wykonywania zadania na uczestnictwo komunikacyjne.

Model uczestnictwa AAC wskazuje, że planowanie wsparcia powinno uwzględniać nie tylko możliwości osoby, lecz również bariery środowiskowe, dostępne okazje do komunikacji oraz kompetencje partnerów.

Powitania i komentarze – obecność innych ludzi jest również relacją

Siódma strona materiału została poświęcona komunikacji społecznej.

Znalazły się na niej komunikaty:

cześć

dzień dobry

dobrze cię widzieć

cieszę się

brakowało mi ciebie

szkoda

chcę zapytać

chcę powiedzieć.

To jedna z najważniejszych części nowej wersji produktu.

Jeżeli dziecko zauważa, że kolegi nie ma, naturalną reakcją może być zainteresowanie jego sytuacją. Gdy kolega wraca następnego dnia, można się przywitać, skomentować jego powrót albo powiedzieć, że go brakowało.

W ten sposób lista obecności może tworzyć przestrzeń do rozwijania interakcji społecznych, a nie tylko odpowiadania nauczycielowi.

Badania dotyczące AAC wskazują, że interwencje angażujące rówieśników i partnerów komunikacyjnych mogą wspierać interakcje społeczne dzieci korzystających z AAC. Jednocześnie autorzy podkreślają, że jakość i zakres dowodów różnią się między grupami, dlatego żadnego pojedynczego materiału nie należy traktować jako samodzielnej „metody” rozwijającej komunikację.

Puste karty – możliwość dopasowania materiału do grupy

Ostatnia strona każdego pliku zawiera puste karty do własnego uzupełnienia.

Można wykorzystać je do dodania słownictwa charakterystycznego dla konkretnej szkoły, przedszkola albo użytkownika.

Może to być nazwa konkretnego miejsca, dodatkowa przyczyna nieobecności albo komunikat często pojawiający się w danej grupie.

Takie rozwiązanie pozwala traktować przygotowany zestaw jako punkt wyjścia, a nie zamknięty słownik.

AAC powinno odpowiadać na rzeczywiste potrzeby komunikacyjne konkretnej osoby. ASHA podkreśla konieczność uwzględniania kontekstów, w których osoba komunikuje się, jej sposobu dostępu do systemu oraz umiejętności i wsparcia dostępnego ze strony partnerów komunikacyjnych.

Jak korzystać z listy obecności AAC?

Materiał można wydrukować i korzystać z całych plansz. Można również wyciąć wybrane elementy oraz umieścić je w miejscu prowadzenia porannego spotkania.

Najważniejsze jest jednak to, co robi z materiałem partner komunikacyjny.

Zamiast pytać kolejno o każdy symbol i sprawdzać, czy dziecko zna odpowiedź, warto używać planszy podczas autentycznej rozmowy.

Partner może powiedzieć:

„Zobacz, dzisiaj nie ma Tomka.”

Następnie może wskazać odpowiednie symbole podczas wypowiadania komunikatu.

Może dodać:

„Nie wiem, gdzie jest.”

Albo zapytać:

„Chcesz zapytać?”

Jeżeli użytkownik wybierze symbol lub odpowie w inny sposób, partner powinien potraktować ten komunikat jako element rozmowy.

Systematyczne przeglądy badań nad modelowaniem wspomaganym wskazują, że aided AAC modeling może wspierać rozwój ekspresyjnej komunikacji. Badania obejmują różne populacje i sposoby realizacji interwencji, dlatego nie należy interpretować ich jako dowodu skuteczności konkretnej planszy czy produktu. Wspierają one jednak zasadę, że partner komunikacyjny powinien sam używać dostępnego AAC podczas interakcji, a nie wyłącznie oczekiwać użycia symboli przez dziecko.

Lista obecności AAC nie jest testem

Materiał nie służy do sprawdzania, czy dziecko potrafi nazwać symbole.

Nie wymaga również od użytkownika określonego poziomu mowy, umiejętności czytania ani wcześniejszego „opanowania” AAC.

Może być wykorzystywany jako jedno z dostępnych narzędzi komunikacyjnych podczas rzeczywistej aktywności grupy.

Współczesne podejście do AAC odchodzi od wymagania spełnienia określonych warunków wstępnych. ASHA wskazuje, że nie istnieją wymagane „prerequisites” do rozpoczęcia AAC, a wsparcie powinno być rozważane wtedy, gdy aktualne możliwości komunikacyjne osoby nie odpowiadają jej potrzebom.

Dla kogo przeznaczona jest lista obecności?

Zestaw może być stosowany w:

• przedszkolach,
• szkołach,
• klasach integracyjnych,
• klasach specjalnych,
• placówkach terapeutycznych,
• ośrodkach edukacyjno-terapeutycznych,
• gabinetach prowadzących zajęcia AAC.

Może być przydatny dla dzieci i uczniów korzystających z komunikacji alternatywnej i wspomagającej oraz dla osób potrzebujących dodatkowego wizualnego wsparcia języka.

Z materiału mogą korzystać nauczyciele, pedagodzy, logopedzi, neurologopedzi, terapeuci AAC, psycholodzy, terapeuci zajęciowi oraz inni partnerzy komunikacyjni.

Przegląd badań dotyczących AAC w edukacji włączającej wskazuje, że skuteczne wspieranie wykorzystania AAC w środowisku szkolnym wymaga uwzględnienia strategii stosowanych w naturalnym kontekście edukacyjnym oraz osób, które uczestniczą w codziennym funkcjonowaniu ucznia.

Codzienna rutyna może stać się prawdziwą rozmową

Największą wartością listy obecności AAC nie jest samo wskazanie, kto przyszedł.

Jej wartość pojawia się wtedy, gdy materiał pomaga stworzyć kolejną naturalną okazję do komunikacji.

Dziecko może zauważyć nieobecność kolegi. Może zapytać, gdzie jest. Dowiedzieć się, iż wróci jutro. Powiedzieć, że go brakuje. A następnego dnia może go przywitać.

To właśnie w takich codziennych sytuacjach język zaczyna pełnić swoją podstawową funkcję: pozwala uczestniczyć w życiu innych ludzi.

Badania nad wdrażaniem niskotechnologicznych form AAC pokazują również, że ich wykorzystanie zależy w dużej mierze od czynników środowiskowych, w tym od wiedzy, postaw i wsparcia osób znajdujących się w otoczeniu użytkownika. Samo udostępnienie materiału nie tworzy więc komunikacji. Potrzebny jest partner, który zauważa komunikaty, odpowiada na nie i daje przestrzeń do inicjowania rozmowy.

„Lista obecności” zawiera dwa 8-stronicowe pliki PDF – wersję do szkoły i wersję do przedszkola. Materiały można wykorzystywać podczas porannego kręgu, rozpoczęcia dnia, zajęć grupowych oraz innych codziennych sytuacji, w których pojawia się temat obecności, nieobecności i osób należących do grupy.

To nie tylko lista tego, kto dziś jest.

To materiał, który może pomóc stworzyć okazję do tego, żeby zapytać, odpowiedzieć, skomentować i powiedzieć coś ważnego o sobie lub drugiej osobie.

Bibliografia

American Speech-Language-Hearing Association. (b.d.). Augmentative and Alternative Communication (AAC). ASHA Practice Portal. ASHA – Augmentative and Alternative Communication

Beukelman, D. R., & Mirenda, P. (2013). The Participation Model for Augmentative and Alternative Communication. Participation Model – ASHA PDF

Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Systematic Review of Interventions Involving Aided AAC Modeling for Children With Complex Communication Needs. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 123(5), 443–473. PubMed – Biggs, Carter & Gilson 2018

Brady, N. C., Bruce, S., Goldman, A., Erickson, K., Mineo, B., Ogletree, B. T., i in. (2016). Communication Services and Supports for Individuals With Severe Disabilities: Guidance for Assessment and Intervention. American Journal on Intellectual and Developmental Disabilities, 121(2), 121–138. PubMed – Brady i in. 2016

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. PubMed – Kent-Walsh i in. 2015

Kleinert, J. O., Kearns, J. F., Page, J. L., & Kleinert, H. L. (2023). Promising Strategies for Teaching Augmentative and Alternative Communication in Inclusive Educational Settings: A Systematic Review. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 54(4), 1333–1357. PubMed – Kleinert i in. 2023

Moorcroft, A., Scarinci, N., & Meyer, C. (2019). A systematic review of the barriers and facilitators to the provision and use of low-tech and unaided AAC systems for people with complex communication needs and their families. Disability and Rehabilitation: Assistive Technology, 14(7), 710–731. PubMed – Moorcroft, Scarinci & Meyer

National Joint Committee for the Communication Needs of Persons With Severe Disabilities. (2024). Communication Bill of Rights, Third Edition. NJC Communication Bill of Rights