„AAC w szkole i przedszkolu – na start” to rozbudowany pakiet materiałów wspierających komunikację w placówce edukacyjnej. Zestaw obejmuje 14 produktów PDF, w tym 4 materiały bonusowe. Łączy narzędzia dla użytkownika AAC, nauczyciela, terapeuty oraz innych partnerów komunikacyjnych.

Pakiet wspiera organizację dnia, dostępność przestrzeni oraz komunikację podczas codziennych aktywności. Zawiera plany, harmonogramy, książeczki, plakaty, materiały dla partnerów oraz wizualne oznaczenia przestrzeni. Dzięki temu pozwala spojrzeć na AAC szerzej niż przez sam komunikator.

Do pakietu zostały dodane dwa rozbudowane zestawy: „Etykiety – Szkoła” oraz „Etykiety – Przedszkole”. Łącznie obejmują 134 gotowe wizualne oznaczenia. Dodatkowo zawierają puste pola, które można wykorzystać do własnych oznaczeń. Jak również dwie rozbudowane listy obecności: szkoła i przedszkole.

Każdy zestaw etykiet występuje w dwóch rozmiarach: standardowym oraz dużym. Pozwala to dopasować oznaczenia do drzwi, ścian, półek, szafek oraz wyposażenia. Etykiety powstały w tym samym stylu co materiały do planowania dnia.

Pakiet może wspierać dziecko rozpoczynające szkołę albo przedszkole. Sprawdzi się również podczas zmiany klasy, grupy lub placówki. Można wykorzystać go także podczas wdrażania AAC u osoby, która już uczęszcza do placówki.

Co zawiera pakiet „AAC w szkole i przedszkolu – na start”?

W zestawie otrzymujesz 14 produktów:

1. Po wakacjach. Wracamy do szkoły i przedszkola!
2. Przybory szkolne
3. Znaki do planu PCS – komplet 1
4. Znaki do planu – Szkoła – komplet 2
5. Harmonogram zajęć
6. Zasady w grupie – plakaty
7. Adi i jego głos w nowej klasie
8. Dziesięć przykazań komunikacyjnych
9. Etykiety – Szkoła
10. Etykiety – Przedszkole
11. Lista obecności – BONUS
12. Kodeks przedszkolaka – BONUS
13. Jestem na zajęciach – BONUS
14. Checklista – AAC w klasie – BONUS

Materiały pełnią różne funkcje, dlatego nie trzeba używać wszystkich jednocześnie. Można dobrać je do potrzeb konkretnego użytkownika, grupy oraz placówki.

Dwa komplety znaków pozwalają przygotować plan codziennych aktywności. Harmonogram pomaga przedstawić bardziej złożoną sekwencję działań. Z kolei etykiety przenoszą wizualne wsparcie z planu bezpośrednio do otoczenia.

Historia Adiego pokazuje perspektywę użytkownika AAC. Materiały dla partnerów kierują natomiast uwagę na zachowania dorosłych. Bonusy wspierają codzienne rutyny, zasady oraz ocenę dostępności komunikacyjnej.

AAC nie powinno kończyć się na komunikatorze

Dziecko korzystające z AAC potrzebuje dostępu do języka przez cały dzień. Nie potrzebuje go wyłącznie podczas terapii albo zajęć logopedycznych. System komunikacyjny powinien towarzyszyć nauce, zabawie, odpoczynkowi oraz kontaktom z rówieśnikami.

Użytkownik powinien móc prosić, komentować, pytać, żartować oraz protestować. Potrzebuje również możliwości inicjowania rozmowy. Ważna pozostaje możliwość odmowy oraz wyrażania własnych opinii.

Dlatego AAC nie powinno funkcjonować jako osobne zadanie edukacyjne. Powinno stanowić część zwykłego życia szkoły lub przedszkola. Otoczenie musi wspierać tę dostępność.

Badania dotyczące AAC w edukacji włączającej wskazują obiecujące wyniki interwencji realizowanych w naturalnym środowisku. Przegląd O’Regan Kleinert i współpracowników objął 17 badań. Wszystkie raportowały pozytywne wyniki interwencji AAC, choć autorzy podkreślili potrzebę dalszych badań.

Wizualna organizacja przestrzeni jest częścią środowiska

Nowa wersja pakietu obejmuje nie tylko organizację czasu, ale również organizację przestrzeni. To ważne rozszerzenie całej koncepcji.

Dziecko każdego dnia przemieszcza się pomiędzy wieloma miejscami. Wchodzi do sali, łazienki, stołówki albo szatni. Może korzystać również z gabinetów terapeutycznych.

Sama nazwa pomieszczenia nie zawsze zapewnia wystarczającą informację. Wizualne oznaczenie może stanowić dodatkowy punkt odniesienia. Szczególnie wtedy, gdy podobny symbol pojawia się na planie dnia.

Dlatego nowe etykiety łączą planowanie z rzeczywistym środowiskiem. Użytkownik może najpierw zobaczyć miejsce na planie. Następnie może odnaleźć odpowiadające mu oznaczenie w przestrzeni.

Takie rozwiązanie nie zastępuje pełnego systemu AAC. Stanowi jednak dodatkowy element dostępnego otoczenia. Może wspierać orientację, przewidywalność oraz rozumienie codziennych sytuacji.

„Etykiety – Szkoła” – 69 oznaczeń szkolnej przestrzeni

Pakiet zawiera kompletny produkt „Etykiety – Szkoła”. Obejmuje on 69 gotowych wizualnych oznaczeń związanych ze szkolnym środowiskiem.

W zestawie znajdują się podstawowe miejsca, takie jak sala lekcyjna, szatnia, biblioteka oraz stołówka. Uwzględniono również sekretariat, świetlicę, salę gimnastyczną i pokój nauczycielski.

Osobną grupę tworzą gabinety specjalistyczne. Znajdują się tutaj między innymi gabinet logopedy, psychologa oraz pedagoga. Zestaw obejmuje także salę SI, pokój wyciszeń i salę rewalidacyjną.

Etykiety dotyczą również pracowni przedmiotowych oraz szkolnego wyposażenia. Można nimi oznaczyć między innymi drzwi, tablicę, półki, szafki oraz sprzęt.

Produkt występuje w dwóch rozmiarach. Standardowy format sprawdzi się przy mniejszych elementach. Duży wariant można wykorzystać na drzwiach albo większych powierzchniach.

„Etykiety – Przedszkole” – 65 oznaczeń i puste pola

Drugi nowy produkt to „Etykiety – Przedszkole”. Zestaw zawiera 65 gotowych oznaczeń odpowiadających przedszkolnej rzeczywistości.

Znajdują się tutaj sala, szatnia, łazienka, stołówka, ogród oraz plac zabaw. Materiał uwzględnia również wyposażenie sali. Obejmuje stoliki, krzesełka, półki, zabawki oraz kąciki aktywności.

Zestaw zawiera również przestrzenie terapeutyczne. Znajdują się w nim gabinet logopedy, psychologa i fizjoterapeuty. Uwzględniono salę SI, pokój wyciszeń oraz salę doświadczania świata.

Dodano także puste pola przeznaczone do własnego uzupełnienia. Placówka może więc przygotować oznaczenia charakterystyczne dla swojej przestrzeni.

Także ten materiał występuje w dwóch rozmiarach. Pozwala to zachować jeden styl w całym przedszkolu.

Spójność etykiet z planem dnia

Etykiety powstały w tym samym stylu co materiały służące do organizowania dnia. Dzięki temu można budować bardziej spójne środowisko wizualne.

Przykładowo dziecko może zobaczyć na planie symbol sali gimnastycznej. Następnie może odnaleźć podobne oznaczenie przy właściwym pomieszczeniu. Symbol przestaje wtedy funkcjonować wyłącznie na kartce.

Podobnie można wykorzystać oznaczenia łazienki, świetlicy, placu zabaw albo gabinetu logopedy. Taka organizacja może zwiększać czytelność otoczenia.

Nie oznacza to konieczności oklejania symbolami całej placówki. Warto wybierać miejsca rzeczywiście ważne dla użytkowników. Nadmiar bodźców może bowiem zmniejszać czytelność przestrzeni.

Dwa komplety znaków zwiększają możliwości planowania

Pakiet nadal zawiera dwa różne komplety znaków do planu. Jeden z nich stanowi bardziej ogólny zestaw PCS. Drugi dotyczy przede wszystkim szkolnej codzienności.

Większy wybór pozwala tworzyć plan odpowiadający rzeczywistemu przebiegowi dnia. Dziecko może przecież uczestniczyć w różnych terapiach. Może również zmieniać sale albo korzystać z indywidualnych zajęć.

Plan może dotyczyć jednej osoby albo całej grupy. Jednak indywidualny plan daje większą możliwość dostosowania. Pozwala także uwzględnić przerwy, dodatkowe zajęcia oraz zmiany.

Wizualne plany aktywności znajdują oparcie w literaturze dotyczącej wsparcia wizualnego. Knight, Sartini i Spriggs wskazują ich możliwą skuteczność przy odpowiednim wdrożeniu.

Plan powinien informować, a nie kontrolować

Plan wizualny powinien przede wszystkim przekazywać informację. Nie powinien służyć wyłącznie podporządkowywaniu zachowania dziecka.

Użytkownik powinien wiedzieć, co wydarzy się później. Jednocześnie powinien mieć możliwość wyrażenia sprzeciwu albo potrzeby zmiany.

Dlatego warto modelować słowa „teraz”, „potem”, „kiedy?” oraz „zmiana”. Przydatne pozostają także komunikaty dotyczące przerwy.

Jeżeli plan ulega zmianie, pokaż ją użytkownikowi. Nie usuwaj symbolu bez wyjaśnienia. Osoba ma prawo wiedzieć, dlaczego wydarzenie nie nastąpi.

Plan może więc wspierać przewidywalność bez odbierania sprawczości. To rozróżnienie ma szczególne znaczenie w AAC.

Harmonogram wspiera bardziej złożone aktywności

„Harmonogram zajęć” pomaga przedstawić kolejne etapy jednej aktywności. Użytkownik może zobaczyć początek, następne kroki oraz zakończenie.

Taki zapis może ograniczyć konieczność wielokrotnego powtarzania instrukcji. Informacja pozostaje dostępna również po zakończeniu wypowiedzi dorosłego.

Harmonogram może wspierać samodzielne sprawdzanie kolejnego kroku. Nie powinien jednak wymuszać ukończenia wszystkich zadań.

Użytkownik nadal może potrzebować pomocy, przerwy albo zmiany. Dlatego pełny system komunikacyjny powinien pozostawać dostępny.

Historia Adiego pokazuje perspektywę użytkownika AAC

„Adi i jego głos w nowej klasie” przedstawia chłopca korzystającego z tabletu komunikacyjnego. Adi rozpoczyna naukę w nowej klasie.

Nauczycielka nie zna dobrze jego sposobu komunikowania. W pewnym momencie prosi chłopca o wyłączenie urządzenia. Tym samym ogranicza dostęp do jego języka.

Historia pokazuje, że bariera nie zawsze znajduje się po stronie użytkownika. Może powstać również wskutek niewiedzy partnerów.

Materiał można wykorzystać podczas pracy z klasą albo zespołem. Pomaga rozmawiać o różnych sposobach komunikowania. Pokazuje także znaczenie stałego dostępu do systemu AAC.

Kompetentny partner komunikacyjny jest równie ważny jak pomoc

Pakiet nie skupia się wyłącznie na materiałach przeznaczonych dla dziecka. Uwzględnia również przygotowanie partnerów komunikacyjnych.

To istotne, ponieważ partner wpływa na przebieg każdej interakcji. Może tworzyć okazje do komunikowania albo nieświadomie je ograniczać.

Badania dotyczące instruktażu partnerów wskazują znaczenie modelowania AAC, oczekiwania oraz pytań otwartych. Meta-analiza Kent-Walsh i współpracowników objęła 17 badań oraz 53 użytkowników AAC. Autorzy ocenili interwencje partnerskie jako skuteczne w analizowanych badaniach.

Biggs, Carter i Gilson opisali również udział naturalnych partnerów w modelowaniu wspomaganym. Przegląd objął 29 badań. Partnerzy często otrzymywali instruktaż, modelowanie oraz informację zwrotną.

„Dziesięć przykazań komunikacyjnych” kieruje uwagę na dorosłego

„Dziesięć przykazań komunikacyjnych” stanowi materiał dla partnerów komunikacyjnych. Przypomina o podstawowych zasadach wspierania rozmowy.

Zamiast koncentrować się wyłącznie na umiejętnościach dziecka, kieruje uwagę na działania partnera. Warto sprawdzać, czy dorosły daje czas na odpowiedź.

Znaczenie ma również tworzenie prawdziwych okazji do komunikowania. Samo zadawanie pytań nie tworzy jeszcze dialogu.

Materiał można umieścić w klasie, pokoju nauczycielskim albo gabinecie. Może także stanowić punkt wyjścia do pracy zespołu.

Rówieśnicy również tworzą środowisko komunikacyjne

Komunikacja w placówce nie odbywa się wyłącznie pomiędzy dzieckiem i specjalistą. Równie ważne pozostają kontakty z rówieśnikami.

Systematyczny przegląd Therrien, Light i Pope objął 19 badań dotyczących interakcji rówieśniczych. Wszystkie badania raportowały pozytywne efekty, choć siła dowodów była zróżnicowana.

Dlatego warto przygotowywać grupę do rozmów z osobą korzystającą z AAC. Rówieśnicy mogą nauczyć się czekać oraz obserwować różne formy odpowiedzi.

Historia Adiego może wspierać takie rozmowy. Nie chodzi jednak o tworzenie lekcji o „innym dziecku”. Ważniejsze pozostaje budowanie naturalnych zasad komunikacji dla wszystkich.

Checklista – AAC w klasie

„Checklista – AAC w klasie” pomaga spojrzeć na placówkę z perspektywy dostępności komunikacyjnej. Stanowi jeden z bonusów w pakiecie.

Warto wykorzystać ją jeszcze przed rozpoczęciem pracy z użytkownikiem. Można także wrócić do niej po kilku tygodniach.

Najpierw warto sprawdzić dostępność systemu AAC. Następnie trzeba przyjrzeć się zachowaniom partnerów oraz dostępnym okazjom komunikacyjnym.

Czy dziecko może inicjować?  Może odmówić?  Ma słownictwo potrzebne do rozmów z rówieśnikami?

Takie pytania przenoszą uwagę z „umiejętności dziecka” na warunki całej komunikacji.

Bonusy wspierają codzienne sytuacje

„Lista obecności” pozwala wykorzystać codzienną rutynę do komunikacji. Można modelować słowa „jest”, „nie ma” oraz „dzisiaj”. Dziecko może również zauważyć nieobecność kolegi.

„Kodeks przedszkolaka” dotyczy zasad funkcjonowania w grupie. Warto wykorzystywać go jako punkt wyjścia do rozmowy. Prosty podział zachowań nie wyjaśnia bowiem wszystkich sytuacji społecznych.

„Jestem na zajęciach” pomaga rozmawiać o uczestnictwie podczas aktywności. Nie należy jednak utożsamiać uczestnictwa z jednym sposobem zachowania.

Jedno dziecko może siedzieć przy stoliku. Inne potrzebuje ruchu albo przerwy sensorycznej. Najważniejsze pozostają warunki umożliwiające realny udział.

Jak wykorzystać pakiet przed rozpoczęciem pracy?

Najpierw warto przyjrzeć się całemu środowisku. Checklista może pomóc zidentyfikować pierwsze bariery komunikacyjne.

Następnie wybierz miejsca, które warto oznaczyć etykietami. Nie trzeba od razu wykorzystywać wszystkich 134 oznaczeń.

Później przygotuj plan odpowiadający rzeczywistemu przebiegowi dnia. Wybierz potrzebne symbole z dwóch dostępnych zestawów.

Sprawdź także osobisty system AAC użytkownika. Powinien zawierać nazwy ważnych miejsc, osób oraz aktywności.

Nie ograniczaj jednak słownictwa do rzeczowników szkolnych. Użytkownik potrzebuje również słownictwa rdzeniowego, komentarzy oraz języka społecznego.

Przed pierwszym dniem można wykorzystać książeczkę „Po wakacjach”. Następnie warto przeczytać historię Adiego razem z grupą.

Jak korzystać z pakietu przez cały rok?

Materiały nie służą wyłącznie pierwszym tygodniom września. Większość można wykorzystywać przez cały rok.

Plan będzie zmieniał się razem z harmonogramem zajęć. Etykiety mogą pozostać stałym elementem przestrzeni. Można również dodawać nowe oznaczenia.

Checklista pozwala okresowo oceniać dostępność komunikacyjną. „Dziesięć przykazań” może przypominać zespołowi o zasadach współpracy.

Najważniejsze pozostaje obserwowanie rzeczywistych interakcji. Dziecko może potrzebować innego słownictwa niż przewidywał zespół.

Dlatego system AAC powinien rozwijać się razem z użytkownikiem. Materiały z pakietu mają wspierać ten proces, a nie go ograniczać.

Dla kogo przeznaczony jest pakiet?

Pakiet sprawdzi się w przedszkolach, szkołach, placówkach integracyjnych, specjalnych oraz terapeutycznych. Może wspierać użytkowników AAC oraz osoby potrzebujące dodatkowego wsparcia wizualnego.

Z materiałów mogą korzystać nauczyciele, pedagodzy, logopedzi oraz terapeuci AAC. Przydadzą się również psychologom i terapeutom zajęciowym.

Pakiet może wspierać rodziców przygotowujących dziecko do rozpoczęcia edukacji. Jednak największe możliwości daje wykorzystanie materiałów przez cały zespół.

Nie każdy użytkownik potrzebuje wszystkich elementów. Dobór powinien wynikać z indywidualnych potrzeb oraz rzeczywistych sytuacji komunikacyjnych.

Pakiet nie zastępuje pełnego systemu AAC

Etykiety, symbole, harmonogramy oraz plany przekazują określony zakres informacji. Nie stanowią pełnego języka.

Etykieta „stołówka” nie pozwala opowiedzieć o konflikcie przy obiedzie. Symbol lekcji nie pozwala powiedzieć, że zadanie jest za trudne.

Dlatego użytkownik powinien nadal mieć dostęp do swojego pełnego systemu AAC. Dotyczy to również każdej sytuacji szkolnej.

Materiały powinny zwiększać liczbę możliwości komunikowania. Nie powinny ograniczać wypowiedzi do przygotowanych wcześniej komunikatów.

AAC w szkole i przedszkolu oznacza uczestnictwo

Celem AAC nie jest wyłącznie poprawne odpowiadanie na pytania nauczyciela. Komunikacja ma znacznie szerszą funkcję.

Dziecko powinno móc rozpocząć rozmowę, odmówić oraz zapytać. Potrzebuje możliwości komentowania, żartowania oraz budowania relacji.

Powinno także mieć język potrzebny do zgłoszenia problemu. Musi móc komunikować zarówno z dorosłymi, jak i rówieśnikami.

Dlatego „AAC w szkole i przedszkolu – na start” nie przygotowuje wyłącznie dziecka. Pomaga przygotować także czas, przestrzeń oraz partnerów komunikacyjnych.

Po dodaniu etykiet pakiet obejmuje już 14 produktów, 134 gotowe oznaczenia przestrzeni, dwa komplety znaków do planu oraz cztery bonusy. Łączy organizację otoczenia z realnym wsparciem komunikacji.

Najważniejsze pozostaje jednak prawo użytkownika do własnego języka. Materiały mają tworzyć więcej okazji do jego używania.

Wtedy AAC staje się częścią codzienności szkoły i przedszkola. Nie pozostaje narzędziem wyjmowanym wyłącznie podczas terapii.

Bibliografia

O’Regan Kleinert, J., Kearns, J. F., Page, J. L., & Kleinert, H. L. (2023). Promising Strategies for Teaching Augmentative and Alternative Communication in Inclusive Educational Settings: A Systematic Review. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 54(4), 1333–1357. Artykuł w ASHA Journals

Kent-Walsh, J., Murza, K. A., Malani, M. D., & Binger, C. (2015). Effects of Communication Partner Instruction on the Communication of Individuals Using AAC: A Meta-Analysis. Augmentative and Alternative Communication, 31(4), 271–284. Publikacja w PubMed

Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2019). A Scoping Review of the Involvement of Children’s Communication Partners in Aided AAC Modeling Interventions. American Journal of Speech-Language Pathology, 28(2), 743–758. Artykuł w ASHA Journals

Therrien, M. C. S., Light, J., & Pope, L. (2016). Systematic Review of the Effects of Interventions to Promote Peer Interactions for Children Who Use Aided AAC. Augmentative and Alternative Communication, 32(2), 81–93. Publikacja w PubMed

Knight, V., Sartini, E., & Spriggs, A. D. (2015). Evaluating Visual Activity Schedules as Evidence-Based Practice for Individuals With Autism Spectrum Disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 45, 157–178. Publikacja w PubMed