Proces wdrażania AAC

Wdrażanie alternatywnej i wspomagającej komunikacji (AAC) to złożony proces, który wymaga współpracy wielu osób. Oraz dokładnego dostosowania narzędzi do indywidualnych potrzeb użytkownika. Proces ten nie polega wyłącznie na zapewnieniu odpowiednich technologii. Lecz na kompleksowym podejściu obejmującym ocenę, wybór narzędzi, szkolenie użytkownika, oraz systematyczne wsparcie ze strony terapeutów, opiekunów i rodziny.

1. Ocena potrzeb komunikacyjnych

Pierwszym krokiem w procesie wdrażania AAC jest ocena indywidualnych potrzeb komunikacyjnych osoby, która ma korzystać z systemu AAC. W tej fazie uczestniczą różnorodni specjaliści, stanowiący szeroko rozumiane środowisko komunikacyjne. W tym także opiekunowie i członkowie rodziny. Celem oceny jest zrozumienie, jakie trudności komunikacyjne napotyka użytkownik. Jakie ma umiejętności (np. motoryczne, poznawcze), oraz w jaki sposób może korzystać z AAC.

Ocena ta obejmuje kilka aspektów:

• Zdolności motoryczne – ocena, czy użytkownik jest w stanie korzystać z rąk, oczu, głowy czy innych części ciała do obsługi narzędzi komunikacyjnych. Czyli ustalamy tzw. punkt dostępu.
• Zdolności poznawcze – analiza, na ile osoba rozumie symbole, słowa i ma umiejętność tworzenia prostych lub bardziej złożonych komunikatów.
• Środowisko – uwzględnienie, w jakim otoczeniu użytkownik będzie korzystał z AAC (dom, szkoła, praca) i jakie wsparcie będzie potrzebne.

W ocenie takiej mogą pomóc różnego rodzaju kwestionariusze.

2. Wybór odpowiednich narzędzi AAC

Na podstawie wyników oceny, specjalista dobiera odpowiednie narzędzia AAC. Wybór ten zależy od umiejętności użytkownika, jego potrzeb. Oraz warunków, w których będzie korzystać z komunikacji wspomaganej. Narzędzia AAC mogą być bardzo zróżnicowane, od prostych tablic symboli, po zaawansowane urządzenia generujące mowę. Pamiętajmy przy tym, iż komunikacja jest wielomodalna, czyli podstawą jest książka do komunikacji. Przy tym inne narzedzia wspierające.

Wyróżnia się dwa główne typy narzędzi AAC:

• Systemy bez pomocy technologicznej – obejmują gesty, mimikę, język migowy oraz tablice komunikacyjne z symbolami lub obrazkami. Tego rodzaju systemy są stosowane u osób, które mają zdolności motoryczne i potrafią wskazywać symbole.
• Systemy z pomocą technologiczną – bardziej zaawansowane rozwiązania, takie jak urządzenia generujące mowę, aplikacje mobilne, dla tych osób, które mają zdolności motoryczne i potrafią wskazywać symbole. Czy urządzenia sterowane wzrokiem, bądź inną częścią ciała,które pozwalają na bardziej kompleksową komunikację. Są one wybierane dla użytkowników, którzy nie mogą korzystać z tradycyjnych systemów wskazywania.

3. Personalizacja narzędzi

Kolejnym krokiem jest dostosowanie narzędzi do potrzeb konkretnej osoby. W zależności od stopnia niepełnosprawności i poziomu umiejętności komunikacyjnych, narzędzia AAC muszą być spersonalizowane. Obejmuje to m.in. wybór odpowiednich symboli, słów czy fraz, które będą pomocne w codziennych interakcjach. Oraz konfigurację urządzeń technologicznych, zgodnie z potrzebami użytkownika (np. ustawienie urządzenia do generowania mowy w oparciu o preferencje użytkownika, takie jak szybkość mowy czy wybór głosu).

Personalizacja jest kluczowa, ponieważ narzędzie musi być intuicyjne i dostosowane do sposobu, w jaki dana osoba przetwarza informacje i wyraża swoje potrzeby. Czyli aby użytkownikowi było jak najłatwiej i jak najszybciej je obsługiwać.

4. Szkolenie i nauka użytkowania

Po wyborze i dostosowaniu narzędzi, konieczne jest szkolenie użytkownika oraz jego otoczenia w korzystaniu z AAC. Proces ten obejmuje:

• Nauczanie użytkownika, jak korzystać z wybranego narzędzia AAC, w jaki sposób wyrażać swoje potrzeby, budować zdania oraz nawiązywać interakcje z innymi.
• Szkolenie rodziny, opiekunów, nauczycieli i współpracowników w zakresie obsługi systemu AAC, aby mogli oni wspierać użytkownika w codziennych sytuacjach komunikacyjnych.
• Wprowadzanie AAC w różnych kontekstach życia codziennego, np. w domu, w szkole, w pracy, aby komunikacja mogła przebiegać sprawnie w każdym środowisku.

5. Monitorowanie postępów i adaptacja

Wdrożenie AAC to proces ciągły, który wymaga monitorowania postępów użytkownika oraz regularnej oceny skuteczności wybranych narzędzi. Specjaliści muszą na bieżąco śledzić, czy użytkownik dobrze radzi sobie z komunikacją. Oraz czy narzędzie spełnia swoje zadanie. Jeśli narzędzie okazuje się niewystarczające, konieczne mogą być zmiany. Np. w doborze symboli, szybkości generowania mowy czy sposobie obsługi urządzenia.

Ponadto, gdy użytkownik rozwija swoje umiejętności komunikacyjne, narzędzie AAC może wymagać rozszerzenia o nowe symbole, słowa lub bardziej zaawansowane funkcje.

6. Wsparcie i długofalowa współpraca

Proces wdrażania AAC nie kończy się na etapie wstępnego szkolenia. Wymaga długoterminowego wsparcia i współpracy wszystkich zaangażowanych stron – rodziny, terapeutów, nauczycieli i samego użytkownika. Regularne sesje terapeutyczne, spotkania z opiekunami i monitorowanie postępów są kluczowe, aby zapewnić, że AAC nadal spełnia swoją funkcję, a użytkownik ma możliwość swobodnej komunikacji.

Podsumowanie

Wdrażanie AAC to wieloetapowy proces, który wymaga precyzyjnej oceny, wyboru odpowiednich narzędzi. Ich personalizacji, szkolenia użytkownika i jego otoczenia, a także stałego monitorowania postępów. Każdy etap jest nieodzowny, aby osoba z trudnościami w komunikacji mogła efektywnie korzystać z AAC. I zyskała pełnię możliwości komunikacyjnych. AAC otwiera drzwi do wyrażania siebie, budowania relacji oraz uczestnictwa w społeczeństwie. Dlatego tak istotne jest, aby proces jego wdrażania był przemyślany i dostosowany do potrzeb użytkownika.

Bibliografia

1. Buekelman, D.R., Mirenda, P. Augmentative and Alternative Communication. Supporting children and adults with complex communication needs. 3rd ed. Paul H. Brookes Publishing Co., Baltimore 2013.
2. Light, J. Toward a Definition of Communicative Competence for Individuals Using Augmentative and Alternative Communication Systems. Augmentative and Alternative Communication 1989, 5 (2), 137–144.
3. Romski, M.A., Sevcik, R.A. Developing augmented language children with severe mental retardation. [w:] S.F. Warren, J.E.E. Reichle (red.), Communication and language intervention series: Vol 1. Causes and effects in communication and language intervention. Paul H. Brookes Publishing Co., Baltimore 1992, 113–130.
4. Porter, G. Pragmatic Organisation Dynamic Display Communication Books, Introductory Workshop Manual. 2012.