Co to jest AAC?

AAC, czyli alternatywna i wspomagająca komunikacja (ang. Augmentative and Alternative Communication), odnosi się do wszelkich form komunikacji, które zastępują lub wspomagają tradycyjną mowę. AAC ma na celu umożliwienie osobom, które mają trudności z mówieniem, komunikowania się z otoczeniem. Umożliwia to osobom z zaburzeniami mowy, niezależnie od ich wieku, poziomu rozwoju, czy stopnia niepełnosprawności, wyrażanie potrzeb, myśli i uczuć.

Typy AAC

AAC można podzielić na dwie główne kategorie: wspomagające i alternatywne.

1. Komunikacja wspomagająca – wspomaga naturalną mowę, wzmacniając jej przekaz za pomocą dodatkowych narzędzi, takich jak gesty, mimika czy systemy symboli. Osoby, które używają komunikacji wspomagającej, mają ograniczoną zdolność mówienia, ale mogą częściowo się komunikować, np. poprzez wydawanie dźwięków czy wypowiadanie pojedynczych słów.
2. Komunikacja alternatywna – zastępuje mowę w przypadku, gdy osoba nie jest w stanie porozumiewać się werbalnie. Może to obejmować użycie tablic komunikacyjnych, programów komputerowych, a także urządzeń generujących mowę. Przykładem takich urządzeń są komputery sterowane wzrokiem lub przyciskami, które „mówią” za użytkownika.

Kto korzysta z AAC?

AAC jest przeznaczony dla osób, które z różnych przyczyn nie są w stanie mówić lub mają ograniczoną możliwość komunikowania się werbalnie. Są to zarówno dzieci, jak i dorośli. Do najczęstszych przyczyn korzystania z AAC należą:

• Zaburzenia neurologiczne: Osoby z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD), zespołem Downa, autyzmem czy zespołem Retta często korzystają z AAC. Ich zdolność do mówienia może być ograniczona z powodu problemów z koordynacją ruchową lub zaburzeń rozwojowych.
• Urazy mózgu i choroby neurodegeneracyjne: Osoby po wypadkach, udarach mózgu czy z chorobą ALS (stwardnienie zanikowe boczne) mogą stracić zdolność mówienia i potrzebować narzędzi AAC do komunikacji.
• Choroby przewlekłe i rzadkie: Niektóre osoby z rzadkimi chorobami genetycznymi czy metabolicznymi mogą mieć trudności z komunikacją i również korzystać z AAC.

Formy AAC

Istnieje wiele różnych form AAC, które mogą być używane w zależności od potrzeb użytkownika. Formy te można podzielić na systemy bez pomocy i systemy wymagające pomocy zewnętrznej.

1. Systemy bez pomocy: To systemy, które nie wymagają dodatkowych urządzeń ani narzędzi. Przykładem mogą być gesty, język migowy, mimika twarzy oraz kontakt wzrokowy. W takich systemach osoba korzysta z własnych zasobów fizycznych do komunikacji.
2. Systemy z pomocą: Te systemy opierają się na wykorzystaniu urządzeń zewnętrznych lub narzędzi, takich jak tablice z symbolami, książki komunikacyjne, urządzenia generujące mowę czy aplikacje na tablety. Często są one bardziej złożone i dostosowane do specyficznych potrzeb użytkownika.

Wybór odpowiednich narzędzi AAC

Proces wyboru odpowiedniego systemu AAC zależy od wielu czynników, takich jak poziom zdolności ruchowych, poznawczych i językowych użytkownika. Kluczowe jest dostosowanie narzędzi do indywidualnych potrzeb, aby osoba mogła efektywnie korzystać z AAC. Na przykład osoby z porażeniem mózgowym mogą potrzebować systemu opartego na wzroku, podczas gdy inne osoby mogą korzystać z prostszych narzędzi, takich jak tablice symboli.

Jednym z popularnych systemów symboli stosowanych w AAC są PCS (ang. Picture Communication Symbols), czyli zestaw symboli obrazkowych, które pomagają użytkownikom w tworzeniu zdań i wyrażaniu myśli. Innym systemem jest Makaton, który łączy gesty i symbole.

Rola AAC w rozwoju języka i komunikacji

Zastosowanie AAC u dzieci o złożonych potrzebach komunikacyjnych ma kluczowe znaczenie w ich rozwoju językowym. Jak zauważa Barbara Winczura, dzieci te uczą się języka w podobny sposób jak dzieci typowo rozwijające się – poprzez kontakt z otaczającym ich językiem. Regularne korzystanie z AAC umożliwia im budowanie słownictwa, rozwijanie umiejętności gramatycznych i nawiązywanie relacji społecznych. Użycie systemów symboli, gestów czy urządzeń generujących mowę stymuluje rozwój ośrodka Wernickiego, który jest odpowiedzialny za przetwarzanie i rozumienie języka.

Dzieci z niepełnosprawnościami komunikacyjnymi często doświadczają wykluczenia społecznego z powodu braku możliwości porozumiewania się. Dzięki AAC mogą uczestniczyć w interakcjach społecznych, uczyć się i wyrażać swoje potrzeby, co ma pozytywny wpływ na ich rozwój emocjonalny i społeczny. Zastosowanie AAC zmienia nie tylko sposób komunikacji, ale także życie codzienne osób, które z niego korzystają.

Wyzwania i przyszłość AAC

Pomimo korzyści płynących z zastosowania AAC, istnieją pewne wyzwania związane z jego implementacją. Jednym z nich jest brak dostępu do odpowiednich narzędzi oraz brak świadomości na temat AAC wśród rodziców, nauczycieli i terapeutów. Często barierą są także koszty związane z zakupem specjalistycznych urządzeń czy programów.

Jednak rozwój technologii otwiera nowe możliwości dla osób korzystających z AAC. Coraz bardziej zaawansowane aplikacje mobilne, oprogramowanie sterowane wzrokiem oraz innowacyjne narzędzia do generowania mowy stają się coraz bardziej dostępne. Rozwój sztucznej inteligencji i technologii interakcji człowieka z maszyną może zrewolucjonizować sposób, w jaki osoby niemówiące będą się komunikować w przyszłości.

Korzyści z AAC

Zastosowanie AAC przynosi wiele korzyści zarówno użytkownikom, jak i ich otoczeniu. Oprócz podstawowej funkcji umożliwienia komunikacji, systemy AAC wspierają rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny osób, które z nich korzystają.

Wpływ na rozwój językowy i poznawczy

Dzięki regularnemu korzystaniu z AAC, użytkownicy uczą się nowych pojęć, budują zasób słownictwa oraz rozwijają zdolności gramatyczne. Narzędzia takie jak tablice symboli czy urządzenia generujące mowę pozwalają na zrozumienie relacji między słowami i ich znaczeniem w kontekście. Badania pokazują, że wprowadzenie wspomagających form komunikacji w dzieciństwie sprzyja rozwojowi języka, co z kolei wpływa na lepsze wyniki w nauce .

Warto zwrócić uwagę, że AAC wspomaga nie tylko osoby z zaburzeniami mowy, ale także ich komunikacyjnych partnerów – rodziców, nauczycieli, terapeutów, którzy dzięki temu narzędziu lepiej rozumieją potrzeby użytkownika. Wspólne korzystanie z AAC stwarza okazje do interakcji, co pozytywnie wpływa na budowanie relacji.

Wpływ na rozwój emocjonalny i społeczny

Dla osób z ograniczeniami komunikacyjnymi możliwość wyrażania myśli i emocji jest kluczowa dla rozwoju emocjonalnego. Bez odpowiednich narzędzi mogą czuć frustrację, co prowadzi do wycofania się z życia społecznego. AAC umożliwia im uczestnictwo w codziennych rozmowach, dzielenie się swoimi odczuciami, a także budowanie więzi z rówieśnikami i dorosłymi. Możliwość pełniejszej komunikacji redukuje poczucie izolacji i sprzyja integracji społecznej.

Badania wskazują, że dzieci korzystające z AAC są bardziej zaangażowane w interakcje z rówieśnikami, co sprzyja ich rozwojowi społecznemu . Dzięki temu mogą one lepiej funkcjonować w szkole, a w późniejszym życiu łatwiej nawiązywać kontakty towarzyskie i zawodowe.

AAC a motywacja do komunikacji

Jednym z ważnych aspektów, o którym należy pamiętać, jest motywacja do komunikacji. Jak podkreślają badacze, dzieci i dorośli o złożonych potrzebach komunikacyjnych muszą mieć motywację do korzystania z AAC . Bez odpowiedniej zachęty, nawet najlepsze narzędzia mogą być niewykorzystane.

Motywację do komunikacji buduje się poprzez angażowanie użytkownika w sytuacje, które są dla niego istotne. AAC pozwala osobom niemówiącym lub słabo mówiącym na wyrażanie swoich zainteresowań, potrzeb i emocji, co zwiększa ich chęć do udziału w rozmowach i aktywnościach. Na przykład, możliwość wyboru ulubionego jedzenia czy zabawy dzięki systemom AAC, daje poczucie kontroli i sprawczości.

Zastosowanie AAC w edukacji

AAC odgrywa kluczową rolę w edukacji dzieci z niepełnosprawnościami komunikacyjnymi. Dzięki systemom AAC dzieci te mogą uczestniczyć w lekcjach, wyrażać swoje myśli i odpowiadać na pytania. Nauczyciele, korzystając z narzędzi AAC, mogą dostosowywać treści edukacyjne do poziomu językowego uczniów, co zwiększa ich zaangażowanie w proces nauki.

Przykładem może być wprowadzenie systemów dynamicznych książek komunikacyjnych (PODD), które są dostosowane do poziomu językowego ucznia i umożliwiają budowanie zdań na podstawie symboli i obrazów . Wspomagają one uczniów w wyrażaniu pełnych zdań, rozwijając tym samym ich umiejętności językowe i zdolność do logicznego myślenia.

Podsumowanie

AAC jest niezwykle ważnym narzędziem wspomagającym osoby z ograniczonymi możliwościami mówienia. Dzięki różnorodnym formom AAC, od prostych gestów po zaawansowane technologie, osoby z trudnościami w komunikacji mogą efektywnie porozumiewać się z otoczeniem. AAC nie tylko umożliwia komunikację, ale także wspiera rozwój językowy, emocjonalny i społeczny użytkowników.

Korzyści wynikające z wprowadzenia AAC są widoczne zarówno w życiu codziennym, jak i w edukacji. Dzięki odpowiednim narzędziom i systemom, osoby te mogą aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym, zdobywać nowe umiejętności i czerpać satysfakcję z komunikowania się z otoczeniem. Jednak, aby AAC było skuteczne, kluczowe jest dopasowanie narzędzi do indywidualnych potrzeb użytkownika oraz regularne korzystanie z nich w codziennym życiu.

Bibliografia

1. Buekelman, D.R., Mirenda, P. Augmentative and Alternative Communication. Supporting children and adults with complex communication needs. 3rd ed. Paul H. Brookes Publishing Co., Baltimore 2013.
2. Light, J. Toward a Definition of Communicative Competence for Individuals Using Augmentative and Alternative Communication Systems. Augmentative and Alternative Communication 1989, 5 (2), 137–144.
3. Drager, K.D.R., Postal, V.J., Carrolus, L., Castellano, M., Gagliano, C., Glynn, J. The effect of aided language modeling on symbol comprehension and production in two preschoolers with autism. American Journal of Speech-Language Pathology 2006, 15, 112–125.
4. Winczura, B. Dzieci o specjalnych potrzebach komunikacyjnych. Diagnoza, edukacja, terapia. Harmonia Universalis, Gdańsk 2015.
5. Dada, S., Alant, E. The effect of aided language stimulation on vocabulary acquisition in children with little or no functional speech. American Journal of Speech-Language Pathology 2009, 18, 50–64.
6. Goossens, C. Aided language intervention before assessment: A case study of a child with cerebral palsy. Augmentative and Alternative Communication 1989, 5, 14–26.
7. Romski, M.A., Sevcik, R.A. Developing augmented language children with severe mental retardation. [w:] S.F. Warren, J.E.E. Reichle (red.), Communication and language intervention series: Vol 1. Causes and effects in communication and language intervention. Paul H. Brookes Publishing Co., Baltimore 1992, 113–130.
8. Lund, S., Light, J. Long-term outcomes for individuals who use augmentative and alternative communication: Part I – what is a „good” outcome? Augmentative and Alternative Communication 2006, 22, 284–299.
9. Sennot, S.C., Light, J. C., McNaughton, D. AAC Modeling Intervention Research Review. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities 2016, Vol. 41(2), 101–115.